Thí sinh may mắn nhất lịch sử khoa cử Việt Nam: Đi thi không làm bài, nộp giấy trắng vẫn đỗ tiến sĩ

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Nguyễn Trật là một trong những sĩ tử có hành trình khoa cử kỳ lạ nhất. Từ một người từng bỏ việc đèn sách vì học trước quên sau, ông miễn cưỡng trở lại trường thi, liên tiếp gặp những tình huống hy hữu và cuối cùng vẫn được ghi danh tiến sĩ.

Nguyễn Trật là nhân vật có thật, quê làng Nguyệt Viên, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa. Một số tài liệu xác định ông sinh năm 1573 và đỗ tiến sĩ khoa Quý Hợi năm 1623, dưới triều vua Lê Thần Tông.

Theo Tang Thương Ngẫu Lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án, khi còn trẻ, Nguyễn Trật từng theo đuổi con đường khoa cử nhưng học đến đâu quên đến đó nên chán nản, bỏ bê sách vở. Sau khi được một thầy địa lý khuyên bảo, ông trở lại con đường đèn sách và lên kinh dự thi.

Tại kỳ thi Hội, Nguyễn Trật cùng một số người quen ở trọ chung. Những người này đã giúp ông vượt qua các trường thi đầu tiên. Đến trường thi cuối cùng, ông phải tự xoay xở vì bạn bè đều đã rời đi. Đúng lúc này, một sĩ tử bên cạnh bất ngờ đau bụng dữ dội. Nhận ra người đồng hương, Nguyễn Trật đun nước gừng cho uống rồi cõng người này ra khỏi trường thi để chữa trị. Sau khi được giúp đỡ, người sĩ tử kia đưa cho ông một quyển văn chưa đề tên để báo đáp. Nguyễn Trật sử dụng bài văn này và sau đó trúng cách kỳ thi Hội.

Người sĩ tử kia qua đời không lâu sau đó, còn câu chuyện về việc Nguyễn Trật nhận bài văn của người khác bị lộ, khiến dư luận kinh thành xôn xao. Theo giai thoại, ông sau đó còn gặp rắc rối trong kỳ thi Đình vì không làm được bài, thậm chí có chuyện kể rằng ông phải nộp giấy trắng. Triều đình cho rằng ông ngông nghênh và dự định không cho đỗ.

Từ sĩ tử gặp đủ chuyện lạ đến cái tên được ghi trên bảng vàng

Nhưng đúng thời điểm ấy, triều đình xảy ra biến động. Trịnh Tùng qua đời, Trịnh Tráng lên thay nhưng phải đối mặt với sự chống đối của Trịnh Xuân. Kinh thành rơi vào tình trạng hỗn loạn, Trịnh Tráng rước vua Lê Thần Tông về Thanh Hóa.

Theo giai thoại, Nguyễn Trật có công hộ giá nhà vua và chúa Trịnh trong thời điểm này. Nhờ vậy, ông được bỏ qua những lỗi liên quan đến trường thi và cuối cùng vẫn được chấm đỗ tiến sĩ.

Tuy nhiên, chi tiết “nộp giấy trắng vẫn đỗ” cần được nhìn nhận thận trọng. Văn bia đề danh tiến sĩ khoa Quý Hợi năm 1623 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết trong kỳ thi Đình, Nguyễn Trật “làm văn hơi sai thể thức”, nên chỉ có 6 quyển được khảo duyệt. Dù vậy, vua Lê Thần Tông vẫn cho ông đỗ ở cuối bảng, cùng 6 người khác.

Văn bia cũng ghi nhận khoa thi có hơn 3.000 sĩ nhân dự thi, chọn được 7 người. Do những vấn đề phát sinh, việc xướng danh, yết bảng, ban áo mũ và tổ chức yến tiệc vinh quy đều không diễn ra theo lệ cũ.

Bia tiến sĩ của khoa thi này được dựng vào năm 1653, khoảng 30 năm sau kỳ thi. Vì vậy, những câu chuyện về Nguyễn Trật được lưu truyền trong dân gian có thể đã mang thêm màu sắc huyền thoại. Dẫu vậy, việc ông gặp vấn đề trong kỳ thi Đình nhưng cuối cùng vẫn đỗ tiến sĩ là điều được văn bia ghi nhận.

Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Trật ra làm quan, từng giữ chức Công khoa Đô cấp sự trung. Ông được các tư liệu sau này nhắc đến là người hiền lành, thương dân và thanh liêm, được người dân quê nhà gọi là “quan Nghè Nguyệt Viên”.

Tên tuổi Nguyễn Trật vẫn được ghi trên bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Câu chuyện về ông vì thế trở thành một trong những giai thoại đặc biệt của lịch sử khoa cử Việt Nam khi một sĩ tử từng gặp nhiều trắc trở trong trường thi nhưng cuối cùng vẫn có tên trong bảng vàng.

Tổng hợp