Nằm giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp của vùng Việt Bắc, hồ Ba Bể gây ấn tượng bởi mặt nước xanh trong, những hòn đảo nhỏ nhấp nhô và thảm rừng nguyên sinh bao quanh. Đây là một trong những hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, từng được công nhận là một trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt của thế giới cần được bảo vệ.

Hồ nước ngọt giữa núi rừng Việt Bắc

Hồ Ba Bể nằm trong Vườn quốc gia Ba Bể, thuộc xã Nam Mẫu, tỉnh Thái Nguyên, khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ. Đây là một trong những thắng cảnh tự nhiên nổi bật của vùng Đông Bắc, được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi, rừng xanh và hệ thống hang động, sông suối đan xen.

Vùng núi đá vôi quanh hồ có tuổi hơn 200 triệu năm. Theo mô tả của các tài liệu địa chất, hồ ra đời sau một cú sụt lún của khối đá vôi ấy, tạo thành vùng trũng giữa núi rừng rồi tích nước thành hồ tự nhiên.

Hồ có diện tích mặt nước khoảng 500 ha, chiều dài hơn 8 km, chỗ rộng nhất chừng 2 tới 3 km, độ sâu trung bình khoảng 20 m và có nơi sâu tới 35 m. Toàn bộ lòng hồ chứa khoảng 90 triệu m³ nước, nằm ở độ cao khoảng 145 m so với mực nước biển.

Điều thú vị là tên gọi Ba Bể bắt nguồn từ tiếng Tày "Slam Pé", nghĩa là ba hồ. Ba vùng hồ gồm Pé Lầm, Pé Lù và Pé Lèng nối liền với nhau, tạo thành một mặt nước liên tục giữa núi rừng.

Không giống những hồ nước nằm giữa đồng bằng, Ba Bể mang vẻ đẹp đặc trưng của vùng núi đá vôi. Mặt hồ xanh biếc, lúc phẳng lặng như gương, lúc gợn sóng theo những chuyến thuyền. Xa xa là những dãy núi phủ cây xanh, các vách đá dựng đứng và những dải mây thường lững lờ trên đỉnh núi. Vào những ngày sương xuống, cảnh sắc nơi đây càng trở nên tĩnh lặng, tạo cảm giác như một bức tranh thủy mặc giữa đại ngàn.

Hang đá có dòng sông chảy xuyên qua, và hai bếp lửa 9.000 năm

Đến Ba Bể, du khách không chỉ được ngắm mặt hồ rộng lớn mà còn có thể khám phá hệ thống cảnh quan tự nhiên xung quanh. Một trong những điểm đáng chú ý là động Puông, nằm trên dòng sông Năng.

Đây là hang động đá vôi có chiều dài gần 300 m, trần hang cao hơn 20 m, rộng trung bình khoảng 30 m. Điểm đặc biệt của động Puông là dòng sông Năng chảy xuyên qua lòng núi, tạo nên một khung cảnh khá kỳ thú. Khi ngồi thuyền đi qua hang, du khách có thể quan sát những vách đá cao, các khối thạch nhũ với hình dáng khác nhau và không gian tối mát bên trong.

Động Puông còn là nơi trú ngụ của hàng vạn con dơi thuộc nhiều loài khác nhau.

Năm 2019, Viện Khảo cổ học cùng Bảo tàng tỉnh Bắc Kạn tiến hành khai quật thám sát tại động Puông, thuộc bản Vài, xã Khang Ninh theo địa danh khi đó. Nhóm nghiên cứu do PGS Trình Năng Chung dẫn đầu chỉ đào một hố khoảng 5 m², nhưng thu được gần 100 di vật.

Phần lớn là công cụ bằng đá và xương, gồm công cụ hình bầu dục, rìu ngắn và chày nghiền. Đi kèm là xương động vật, vỏ nhuyễn thể và hạt quả, những dấu vết của một đời sống săn bắt hái lượm. Quan trọng nhất, các nhà khảo cổ tìm thấy hai bếp cổ nằm ngay trong tầng văn hóa.

Niên đại được xác định vào khoảng 8.000 tới 9.000 năm trước, thuộc thời đại Đá mới và nằm trong phạm vi văn hóa Hòa Bình. Cuộc thám sát chưa phát hiện dấu tích mộ táng.

Nghĩa là cái hang mà hôm nay khách ngồi thuyền lướt qua trong mươi phút, chín nghìn năm trước đã có người nhóm lửa nấu ăn bên trong.

Và đó không phải trường hợp duy nhất trong vùng. Tháng 8/2024, cũng nhóm nghiên cứu của PGS Trình Năng Chung công bố thêm bốn hang tiền sử khác quanh Ba Bể, gồm Kẹm Liềm, Khuổi Duồng, Đán Đeng 1 và Đán Đeng 2, niên đại từ khoảng 4.000 tới 8.000 năm. Riêng hang Kẹm Liềm thu được 154 hiện vật trên bề mặt cùng 49 hiện vật đá trong một hố thám sát chỉ 3 m².

Từng được công nhận là một trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt của thế giới

Không chỉ có cảnh quan ấn tượng, hồ Ba Bể còn sở hữu giá trị sinh thái đáng chú ý. Nơi đây nằm trong khu vực có hệ sinh thái rừng, núi đá vôi và đất ngập nước đa dạng, là môi trường sống của nhiều loài động thực vật.

Theo thông tin từ các cơ quan bảo tồn, khu vực này ghi nhận hơn 200 loài chim và 106 loài cá. Trong đó có những loài cá quý như cá chiên, cá rầm xanh, cá chép kình. Sự phong phú của hệ sinh thái cũng là một trong những lý do khiến Ba Bể trở thành khu vực có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn thiên nhiên.

Đáng chú ý, năm 1995, tại Hội nghị Hồ nước ngọt thế giới tổ chức ở Mỹ, hồ Ba Bể được công nhận là một trong 20 hồ nước ngọt đặc biệt của thế giới cần được bảo vệ.

Sau đó, khu vực này tiếp tục được ghi nhận thông qua nhiều chương trình bảo tồn. Năm 1996, hồ được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, và nay là di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2003, Vườn quốc gia Ba Bể được công nhận là Vườn Di sản ASEAN. Năm 2011, hồ Ba Bể được công nhận là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.

Ngoài ra, khu vực Ba Bể và Na Hang cũng được Việt Nam đưa vào Danh sách dự kiến Di sản Thế giới của UNESCO năm 2017. Đây là bước trong quá trình đề cử di sản, không đồng nghĩa với việc hồ Ba Bể đã được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.

Tháng 6/2025, Chính phủ phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích quốc gia đặc biệt danh lam thắng cảnh hồ Ba Bể cho giai đoạn 2025 tới 2035, tầm nhìn 2050, trên diện tích 10.048 ha, với mục tiêu đưa nơi này thành khu du lịch quốc gia trước năm 2030.

Một điểm đến khác là thác Đầu Đẳng, nơi dòng sông Năng đổ qua những ghềnh đá giữa núi rừng. Dòng nước len qua các khối đá lớn, tạo thành nhiều tầng thác nối tiếp nhau, mang đến một sắc thái khác so với mặt hồ tĩnh lặng.

Bên cạnh cảnh quan thiên nhiên, khu vực quanh hồ còn có những bản làng của người Tày với nhà sàn truyền thống, sinh hoạt gắn với sông nước và những nét văn hóa bản địa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Có thể nói, Ba Bể không chỉ là một hồ nước ngọt rộng lớn giữa núi rừng mà còn là một không gian hội tụ nhiều giá trị địa chất, sinh thái và văn hóa. Và giá trị cuối cùng ấy cũ hơn người ta vẫn tưởng: nó bắt đầu từ hai bếp lửa trong lòng một quả núi, cháy lên từ chín nghìn năm trước.

Nguồn tham khảo: VnExpress, VietnamPlus, Báo Văn Hóa.