Hai lát cắt sinh thái độc đáo và mong manh của VQG Phong Nha – Kẻ Bàng Hai loài sinh vật kỳ lạ ẩn mình trong hang động ở Phong Nha – Kẻ Bàng Chuột đá Trường Sơn: Loài thú quý hiếm cần được bảo vệ

Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng thường được biết đến qua những hang động kỳ vĩ, hệ thống sông ngầm và các cánh rừng nhiệt đới rộng lớn. Nhưng bên cạnh những cảnh quan nổi tiếng, khu di sản này còn lưu giữ nhiều sinh cảnh đặc biệt, nơi điều kiện tự nhiên tưởng như bất lợi lại tạo ra những môi trường sống có giá trị sinh học riêng biệt. Quần thể bách xanh núi đá trên các dãy núi đá vôi và thảm rừng nhận ánh sáng tại những hố sụt của hang Sơn Đoòng là hai lát cắt tiêu biểu.

Một bên là khu rừng phát triển trên nền đá cứng, đất mỏng và địa hình hiểm trở. Bên kia là những mảng rừng xanh nằm sâu dưới lòng đất, tồn tại nhờ ánh sáng từ các khoảng trần hang bị sụp đổ. Cả hai đều cho thấy khả năng thích nghi của sinh vật trước những giới hạn sinh thái đặc thù, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn không chỉ các loài riêng lẻ mà cả những điều kiện môi trường đã tạo nên sinh cảnh của chúng.

Bách xanh núi đá: Sự sống bám trụ trên những sườn núi khắc nghiệt

Bách xanh núi đá, tên khoa học Calocedrus rupestris, là loài cây lá kim quý hiếm thuộc họ Hoàng đàn. Loài này được phát hiện tại Phong Nha – Kẻ Bàng vào năm 2004 và nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu bởi giá trị bảo tồn nguồn gen cũng như quy mô quần thể đặc biệt. Theo thông tin được Ban quản lý Vườn quốc gia công bố khi ban hành Phương án số 987/PA-VQG ngày 08/7/2026, đây là quần thể Bách xanh núi  lớn nhất thế giới. Kết quả điều tra xác định diện tích phân bố tiềm năng khoảng 3.732 ha, tập trung chủ yếu tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thuộc xã Thượng Trạch, với ước tính khoảng 592.543 cây trưởng thành.

Điều đáng chú ý là bách xanh núi đá không phát triển trên những tầng đất dày, màu mỡ như nhiều kiểu rừng thường thấy. Môi trường sống điển hình của loài thực vật này là các dãy núi đá vôi, sườn dốc và những sống núi có lớp đất mỏng. Nhiều nơi, rễ cây phải len vào các khe nứt, hốc đá để tìm nước và chất dinh dưỡng. Địa hình karst với những vách đá dựng đứng, bề mặt đá lộ thiên và các khoảng đất phân bố không liên tục khiến điều kiện sinh trưởng trở nên khắc nghiệt.

Khảo sát cây Bách xanh núi đá trên địa hình núi đá vôi tại Phong Nha – Kẻ Bàng. Ảnh: N.H. / Báo Quảng Bình

Thiếu đất đồng nghĩa với khả năng giữ nước và tích lũy chất hữu cơ bị hạn chế. Nước mưa có thể nhanh chóng chảy khỏi bề mặt đá hoặc thấm xuống các khe nứt sâu. Vào mùa khô, những vị trí đất mỏng dễ mất ẩm, trong khi cây cối trên các sườn dốc còn phải chịu tác động của gió mạnh và sự biến động nhiệt độ. Tuy nhiên, chính những điều kiện này đã góp phần hình thành một sinh cảnh có tính chọn lọc cao, nơi các loài thực vật có khả năng thích nghi với nền đá vôi và nguồn tài nguyên hạn chế có thể tồn tại.

Bách xanh núi đá vì thế không chỉ là một loài cây quý hiếm mà còn là thành phần quan trọng của hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi. Những cây trưởng thành tạo cấu trúc tán rừng, góp phần duy trì điều kiện sống cho các sinh vật khác. Lớp lá rụng và vật chất hữu cơ tích tụ trong các hốc đá cũng tham gia vào quá trình hình thành đất, giữ ẩm và nuôi dưỡng các sinh vật phân giải. Nếu quần thể cây bị suy giảm nghiêm trọng, những biến đổi có thể lan rộng từ thành phần thực vật sang cấu trúc và chức năng của toàn bộ sinh cảnh.

Thảm rừng nhận sáng ở Sơn Đoòng: Một khu rừng giữa lòng hang

Nếu quần thể bách xanh núi đá là minh chứng cho sự sống trên nền đá khô cằn, thảm rừng tại các hố sụt Sơn Đoòng lại cho thấy một dạng thích nghi khác thường: rừng nhiệt đới phát triển trong lòng một hang động khổng lồ.

Sơn Đoòng có hai hố sụt lớn hình thành khi phần trần hang sụp đổ, tạo ra những khoảng mở kết nối không gian bên trong với bề mặt bên ngoài. Ánh sáng mặt trời chiếu xuống đáy hố, cho phép thực vật quang hợp và phát triển thành những mảng rừng xanh giữa lòng hang. Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ năm 2024 mô tả đây là một đặc điểm sinh thái nổi bật của Sơn Đoòng: ánh sáng lọt xuống các hố sụt đủ để hình thành những khu rừng nhiệt đới dưới đáy hang, qua đó tạo nên hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học đặc biệt.

Ánh sáng từ hố sụt tạo điều kiện cho thảm rừng nhiệt đới phát triển sâu trong hang Sơn Đoòng. Ảnh: Oxalis Adventure

Những khu rừng này không đơn thuần là phần kéo dài của thảm thực vật bên ngoài. Chúng tồn tại trong một không gian có địa hình, ánh sáng và điều kiện khí hậu khác biệt. Vách đá cao bao quanh khiến ánh sáng chỉ chiếu xuống một số khu vực và thay đổi theo thời điểm trong ngày, mùa trong năm cũng như góc chiếu của mặt trời. Vì vậy, thực vật ở đáy hố sụt phải thích nghi với cường độ chiếu sáng không đồng đều, có nơi nhận được ánh nắng trực tiếp, nơi khác chỉ có ánh sáng tán xạ hoặc bị che khuất phần lớn thời gian.

Vi khí hậu cũng là yếu tố quyết định. Không gian hang động thường có khả năng hạn chế sự trao đổi nhiệt với môi trường bên ngoài, trong khi độ ẩm, nhiệt độ và sự lưu thông không khí có thể thay đổi theo vị trí, độ sâu và cấu trúc hang. Ở khu vực hố sụt, ánh sáng và không khí từ bên ngoài tạo ra một vùng chuyển tiếp giữa môi trường rừng trên mặt đất và không gian hang tối. Nước mưa, lá rụng và vật chất hữu cơ từ các sườn đá góp phần duy trì nền đất và nguồn dinh dưỡng cho thực vật.

Sự kết hợp giữa ánh sáng, độ ẩm, đất tích tụ và địa hình đặc biệt tạo điều kiện cho cây bụi, cây gỗ, dây leo, rêu và các nhóm thực vật khác phát triển. Những mảng rừng này đồng thời cung cấp nơi trú ẩn, nguồn thức ăn và môi trường sinh sản cho nhiều loài động vật. Nghiên cứu về khu hệ rết tại Sơn Đoòng, dựa trên khảo sát thực địa tháng 5/2022, đã ghi nhận năm loài thuộc bốn họ và bốn bộ. Hai nhóm chỉ mới được xác định đến cấp chi là Lithobius sp. và Mecistocephalus sp. chiếm ưu thế về số lượng cá thể trong mẫu khảo sát.

Hai sinh cảnh, hai dạng mong manh trước tác động của con người

Dù khác nhau về điều kiện tồn tại, quần thể bách xanh núi đá và thảm rừng hố sụt đều có thể bị tổn thương bởi những tác động tưởng như nhỏ. Với bách xanh núi đá, nguy cơ trực tiếp là khai thác gỗ, chặt phá cây, xâm nhập trái phép và các hoạt động làm suy thoái sinh cảnh. Theo Ban quản lý Vườn quốc gia, dù phần lớn khu vực phân bố nằm xa khu dân cư và có địa hình hiểm trở, quần thể vẫn đối mặt nguy cơ khai thác, mua bán và vận chuyển trái phép. Địa hình khó tiếp cận vừa giúp hạn chế một số tác động, vừa khiến công tác tuần tra, phát hiện vi phạm và kiểm soát hiện trường gặp nhiều trở ngại.

Đối với thảm rừng trong hố sụt Sơn Đoòng, áp lực đáng chú ý đến từ hoạt động thám hiểm và du lịch. Việc di chuyển qua nền đất, đá vụn và thảm thực vật có thể gây giẫm đạp cây non, làm nén đất, phá vỡ lớp lá mục và ảnh hưởng đến những vi sinh vật sống trong tầng đất mặt. Việc mở đường, dựng điểm nghỉ hoặc tập trung đông người cũng có thể làm biến đổi những khoảng không gian vốn ít chịu tác động.

Một đoàn khách du lịch ở hang Sơn Đoòng. Ảnh: Sở Du lịch Quảng Bình.

Một vấn đề khác là sự thay đổi vi khí hậu. Ánh sáng nhân tạo, nguồn nhiệt từ thiết bị, hoạt động sinh hoạt và lượng khí thải do con người đưa vào có thể tác động đến môi trường hang động, đặc biệt tại những khu vực có khả năng trao đổi không khí hạn chế. Chất thải, thức ăn thừa hoặc vật liệu từ bên ngoài cũng có nguy cơ làm thay đổi nguồn dinh dưỡng và đưa sinh vật ngoại lai vào những sinh cảnh vốn có cân bằng riêng.

Nghiên cứu về sức tải du lịch hang động Phong Nha công bố năm 2025 cho thấy nhiệt độ, độ ẩm và nồng độ CO₂ là những chỉ số cần được theo dõi khi đánh giá khả năng tiếp nhận khách du lịch. Các tác giả ghi nhận thời gian phục hồi nhiệt độ sau tác động của hoạt động tham quan có thể kéo dài nhiều giờ, tùy mùa. Đây không phải số liệu đo trực tiếp tại Sơn Đoòng, nhưng là bằng chứng cho thấy hoạt động du lịch trong môi trường hang động cần được quản lý dựa trên đặc điểm vi khí hậu thay vì chỉ tính toán số lượng khách theo năng lực phục vụ.

Không chỉ bảo vệ những loài quý hiếm mà bảo tồn cả sinh cảnh của chúng

Phương án số 987/PA-VQG ngày 08/7/2026 về quản lý, bảo vệ quần thể Bách xanh núi đá là một bước đi đáng chú ý trong nỗ lực bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm tại Phong Nha – Kẻ Bàng. Theo nội dung được Ban quản lý công bố, phương án thay thế văn bản số 345/PA-VQG năm 2020, đồng thời cập nhật các quy định và yêu cầu thực tiễn mới. Những nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm tăng cường tuần tra, kiểm soát; phối hợp giữa các lực lượng chức năng; tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng; ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong giám sát, xây dựng cơ sở dữ liệu về quần thể. Phương án cũng nhấn mạnh phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm nhằm giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

Những định hướng này có thể gợi mở cách tiếp cận rộng hơn đối với các sinh cảnh đặc biệt khác trong Vườn quốc gia. Với quần thể bách xanh núi đá, cần tiếp tục cập nhật bản đồ phân bố, theo dõi tình trạng cây trưởng thành và cây tái sinh, xác định những khu vực có nguy cơ bị xâm hại để ưu tiên tuần tra. Công nghệ viễn thám, thiết bị bay không người lái và cơ sở dữ liệu không gian có thể hỗ trợ phát hiện biến động tán rừng, nhưng cần kết hợp với khảo sát thực địa để đánh giá chính xác tình trạng sinh thái.

Với thảm rừng hố sụt Sơn Đoòng, ưu tiên trước hết là duy trì chế độ bảo vệ nghiêm ngặt, giới hạn hoạt động tham quan trong những khu vực và thời điểm phù hợp, xác định tuyến di chuyển tránh các vùng thực vật nhạy cảm. Cần theo dõi định kỳ nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, chất lượng không khí và tình trạng thảm thực vật; đồng thời khảo sát thành phần loài để xây dựng cơ sở dữ liệu nền trước khi đánh giá những thay đổi dài hạn. Việc hạn chế rác thải, không thu hái sinh vật, không tự ý mở lối đi và kiểm soát chặt hoạt động cắm trại cũng là những yêu cầu thiết yếu.

Điều quan trọng hơn cả là không nên xem hai sinh cảnh này như những điểm tham quan hay những bộ sưu tập loài quý hiếm. Bách xanh núi đá chỉ có thể tồn tại khi cấu trúc rừng trên nền karst được duy trì; thảm rừng Sơn Đoòng cũng không thể tiếp tục phát triển nếu những điều kiện ánh sáng, độ ẩm và vi khí hậu đặc thù bị phá vỡ. Bảo vệ một loài cây hay một mảng rừng vì thế phải đồng nghĩa với bảo vệ toàn bộ môi trường sống của chúng.

Hai lát cắt sinh thái ấy nhắc chúng ta rằng giá trị của Phong Nha – Kẻ Bàng không chỉ nằm ở những gì con người có thể nhìn thấy, khám phá hay đo đếm. Có những khu rừng tồn tại trên nền đá gần như không có đất, có những khu rừng khác xanh tươi dưới lòng đất nhờ ánh sáng lọt xuống từ trần hang. Chúng là kết quả của những quá trình tự nhiên kéo dài hàng nghìn, hàng triệu năm, nhưng có thể bị tổn thương nhanh chóng bởi những can thiệp thiếu kiểm soát. Bảo tồn di sản vì thế không chỉ là giữ lại cảnh quan, mà còn là gìn giữ những điều kiện mong manh đã cho phép sự sống tồn tại ở những nơi tưởng chừng không thể.

-----------------------

Tài liệu tham khảo:

Ban quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng ban hành Phương án quản lý, bảo vệ quần thể Bách xanh núi đá / Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng

Những dẫn liệu đầu tiên về đa dạng thành phần loài và phân bố của rết (Chilopoda) trong hang Sơn Đoòng, tỉnh Quảng Bình / Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ

Microclimate characteristics and tourist carrying capacity of Phong Nha cave, Phong Nha – Ke Bang National Park / Journal of Hydrometeorology