Nóng: 2 nước đàm phán xây "siêu đập" 13.000 tỷ đồng, cấp 90 triệu m3 nước xuyên biên giới

Có những con đập không chỉ giữ nước, mà giữ luôn cả tham vọng công nghiệp hóa của quốc gia. Đó là câu chuyện đang diễn ra giữa Nam Phi và Zimbabwe.

Bloomberg ngày 28/9 cho biết, Nam Phi và Zimbabwe đang thảo luận về dự án xây đập Thuli Moswa trị giá 8,2 tỷ rand (khoảng 500 triệu USD; gần 13.000 tỷ VND) để cung cấp nước cho một khu công nghiệp gần biên giới hai nước.

Theo các tài liệu, đập Thuli Moswa được đề xuất xây dựng tại Thuli, Zimbabwe, sẽ có dung tích chứa khoảng 430 triệu mét khối và có thể cung cấp tới 90 triệu mét khối nước cho Đặc khu kinh tế Musina-Makhado ở tỉnh Limpopo của Nam Phi.

Dự án này sẽ là một trong những dự án cấp nước xuyên biên giới lớn nhất liên quan đến Nam Phi kể từ Dự án Cấp nước Cao nguyên Lesotho (LHWP) đã được triển khai hàng thập kỷ trước, cung cấp nước cho khu công nghiệp trọng điểm của nước này.

"Nam Phi và Zimbabwe vẫn đang thảo luận về đề xuất nghiên cứu chung nhằm đánh giá tính khả thi của việc xây dựng đập Thuli Moswa ở Zimbabwe và chuyển nước đến tỉnh Limpopo (Nam Phi) như một kế hoạch dài hạn" - Wisane Mavasa, người phát ngôn của Bộ Tài nguyên nước Nam Phi, cho biết trong một email trả lời Bloomberg.

Khi hạn hán trở thành động lực đầu tư

Câu chuyện phía sau con đập không mới nhưng ngày càng cấp bách: Nam Phi đang vật lộn với tình trạng khan hiếm nước kéo dài, trong khi nhu cầu từ khu vực công nghiệp không ngừng tăng và biến đổi khí hậu khiến rủi ro nguồn cung ngày một khó lường.

Hạ tầng nước, vì thế, không còn là chuyện của riêng ngành thủy lợi mà đã trở thành ưu tiên đầu tư mang tính sống còn.

Không chỉ đập Thuli Moswa, giới hoạch định chính sách và nhà đầu tư Nam Phi đang cùng lúc thúc đẩy nhiều hướng đi khác - từ nhà máy khử mặn đến các hệ thống chuyển nước quy mô lớn - như một mạng lưới phòng vệ cho tăng trưởng kinh tế trong tương lai.

Nhưng giấc mơ về một dòng sông nhân tạo nối hai quốc gia không thể thành hình chỉ sau một cuộc họp.

Những dự án cấp nước xuyên biên giới quy mô lớn kiểu này thường mất nhiều năm mới chạm tới ngày khởi công, khi các chính phủ liên quan còn phải giải quyết hàng loạt bài toán gai góc: ai trả tiền, trả bao nhiêu cho mỗi mét khối nước, và chi phí được phân bổ ra sao giữa hai bên.

Ông Obert Jiri, Thư ký Bộ Nông nghiệp Zimbabwe, thẳng thắn thừa nhận hiện vẫn chưa có mốc thời gian cụ thể nào cho việc khởi công.

Nếu mọi thứ được thông qua, dự án sẽ trải qua 18 tháng chuẩn bị, rồi tiếp tục khoảng 3 năm thi công - một hành trình không hề ngắn cho một công trình nằm giữa hai chủ quyền.

Về mặt tài chính, Nam Phi sẽ trả tiền nước theo một thỏa thuận có thời hạn kéo dài từ 5 đến 35 năm, tùy vào kịch bản được thống nhất.

Cái bóng của một huyền thoại cũ

Nếu dự án này thành hiện thực, nó sẽ là một trong những công trình cấp nước xuyên biên giới lớn nhất mà Nam Phi từng tham gia trong nhiều thập kỷ - chỉ đứng sau Dự án Cấp nước Cao nguyên Lesotho, biểu tượng hợp tác nguồn nước từng định hình cả một vùng công nghiệp trọng điểm của nước này.

Dự án Cấp nước Cao nguyên Lesotho là hệ thống chuyển nước xuyên biên giới lớn nhất châu Phi, được xây dựng dựa trên hiệp ước ký kết năm 1986 giữa chính phủ Lesotho và Nam Phi.

Trong đó riêng Hệ thống thủy điện LHWP là một kỳ tích kỹ thuật. Nó bao gồm các đập, đường hầm và nhà máy thủy điện được thiết kế để chuyển nước từ đập Katse ở Lesotho sang Nam Phi. Nước chảy qua Đường hầm Chuyển tiếp, nối đập Katse với đập và nhà máy điện Muela. Từ đó, nước di chuyển qua một loạt các đường hầm và hệ thống xả thải phức tạp, cuối cùng dẫn vào hệ thống sông Vaal của Nam Phi, cung cấp nước cho Gauteng và các vùng khác.

Quy mô của "người tiền nhiệm" đó cho thấy mức độ tham vọng mà Thuli Moswa đang hướng tới: Hiện tại, Lesotho vẫn đều đặn cung cấp khoảng 780 triệu m³ nước mỗi năm cho Nam Phi, đổi lại khoản tiền bản quyền khoảng 257 triệu USD hàng năm.

Đó là một mô hình hợp tác nước xuyên biên giới đã được kiểm chứng qua thời gian và có lẽ chính là kinh nghiệm quan trọng mà cả hai nước đang nhìn vào khi cân nhắc bước đi tiếp theo cho dòng sông Thuli.

Nguồn tham khảo: Bộ Tài nguyên nước Nam Phi; Bộ Nông nghiệp Zimbabwe