Một truyện ngắn trong sách giáo khoa về người thầy hơn 150 năm vẫn khiến nhiều thế hệ học trò nhớ mãi
Ra đời từ năm 1872, Buổi Học Cuối Cùng của nhà văn Pháp Alphonse Daudet vẫn là một trong những tác phẩm viết về người thầy để lại dấu ấn sâu đậm với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam.
Nhắc đến những tác phẩm văn học viết về thầy cô từng xuất hiện trong sách giáo khoa, Buổi Học Cuối Cùng của nhà văn Pháp Alphonse Daudet là cái tên quen thuộc với nhiều người. Câu chuyện về một ông giáo già đứng trên bục giảng trong ngày cuối cùng được dạy tiếng mẹ đẻ đã trở thành ký ức văn học của không ít thế hệ học trò.
Alphonse Daudet sinh năm 1840 tại thành phố Nîmes, Pháp và mất năm 1897. Năm 1870, chiến tranh Pháp - Phổ nổ ra, để lại nhiều biến động trong đời sống nước Pháp. Những biến cố của giai đoạn này trở thành chất liệu cho nhiều sáng tác của nhà văn, sau đó được tập hợp trong cuốn Truyện Kể Ngày Thứ Hai (Contes du lundi), xuất bản năm 1873.
Trong đó, Buổi Học Cuối Cùng (La Dernière Classe) là một truyện ngắn được đăng lần đầu trên báo L'Événement vào năm 1872, với phụ đề "Chuyện kể của một cậu bé xứ An-dát". Tác phẩm lấy bối cảnh vùng An-dát sau khi Pháp thất bại trong cuộc chiến với Phổ. Theo Hiệp ước Frankfurt năm 1871, Pháp phải nhượng lại hai vùng An-dát và Lo-ren cho Đế quốc Đức. Trong câu chuyện, một ngôi trường làng ở An-dát nhận được thông báo rằng từ nay chỉ được dạy tiếng Đức. Buổi học hôm ấy cũng trở thành giờ học tiếng Pháp cuối cùng của thầy trò nơi đây.

Buổi Học Cuối Cùng là truyện ngắn của tác giả Alphonse Daudet (Tranh minh họa: Albert Anker)
Câu chuyện được kể qua lời của Phrăng, một cậu bé thường xuyên trốn học và không mấy hứng thú với việc học tiếng Pháp. Sáng hôm ấy, Phrăng đến lớp muộn, trong đầu chỉ lo sẽ bị thầy Ha-men trách phạt vì chưa thuộc bài về phân từ.
Thế nhưng, khung cảnh trong lớp lại khác thường. Không có tiếng ồn ào, thầy Ha-men không trách mắng cậu như mọi ngày. Thầy mặc bộ lễ phục trang trọng vốn chỉ dành cho những dịp đặc biệt. Cuối lớp còn có sự hiện diện của nhiều người dân trong làng, tất cả đều ngồi im lặng.
Sau đó, thầy thông báo tin buồn. Lệnh từ Béc-lin đã được ban xuống, các trường học ở An-dát và Lo-ren từ nay chỉ được dạy tiếng Đức. Đây chính là buổi học tiếng Pháp cuối cùng.
Phrăng bàng hoàng và bắt đầu tiếc nuối những giờ học mình từng bỏ phí. Cậu nhận ra mình đã không trân trọng tiếng mẹ đẻ, cũng như những bài học của thầy Ha-men khi vẫn còn cơ hội. Trong lời trách nhẹ nhàng dành cho Phrăng, thầy Ha-men nói:
"Ngày nào người ta cũng tự nhủ: 'Chà! Còn khối thì giờ. Ngày mai ta sẽ học'. Và rồi con thấy điều gì xảy đến... Ôi! Tai họa lớn của xứ An-dát chúng ta là bao giờ cũng hoãn việc học đến ngày mai".
Trong suốt buổi học, thầy Ha-men giảng bài bằng tất cả sự tận tâm.
"Thế rồi, từ điều này sang điều khác, thầy Ha-men nói với chúng tôi về tiếng Pháp, bảo rằng đó là ngôn ngữ hay nhất thế giới, trong sáng nhất, vững vàng nhất: phải giữ lấy nó trong chúng ta và đừng bao giờ quên lãng nó, bởi vì khi một dân tộc rơi vào vòng nô lệ, chừng nào họ vẫn giữ vững tiếng nói của mình thì chẳng khác gì nắm được chìa khóa chốn lao tù...".
Đến khi chuông nhà thờ điểm mười hai giờ, tiếng kèn của lính Phổ vang lên, thầy tái mặt, không thể nói tiếp. Thầy quay về phía bảng, cầm viên phấn viết dòng chữ "Nước Pháp muôn năm", rồi ra hiệu cho học trò ra về. Câu nói cuối cùng của thầy được ghi lại trong truyện là:
"Kết thúc rồi... đi đi thôi!"
Hơn 150 năm, hình ảnh người thầy vẫn còn trong sách giáo khoa
Buổi Học Cuối Cùng từng được đưa vào chương trình Ngữ văn 6 trước đây. Trong các bộ sách giáo khoa hiện hành, tác phẩm tiếp tục xuất hiện trong Ngữ văn 7 bộ "Cánh diều" và Ngữ văn 10 bộ "Chân trời sáng tạo".

Tác phẩm từng xuất hiện trong sách giáo khoa Ngữ văn ở nhiều cấp học và bộ sách (Ảnh chụp màn hình)
Qua lời kể của Phrăng, thầy Ha-men hiện lên không chỉ là một người giáo viên nghiêm khắc, tận tụy mà còn là người dành tình yêu sâu sắc cho tiếng mẹ đẻ. Trong ngày đứng lớp cuối cùng, thầy vẫn mặc bộ lễ phục trang trọng, kiên nhẫn giảng từng bài và cố gắng truyền đạt những kiến thức cuối cùng cho học trò.
Điều khiến hình ảnh thầy Ha-men trở nên đáng nhớ nằm ở chính buổi học tưởng chừng bình thường ấy. Chỉ đến khi biết sẽ không còn được học tiếng Pháp, Phrăng mới nhận ra giá trị của những giờ học, những bài giảng và người thầy vẫn ngày ngày đứng trên bục giảng. Cậu bé từng chỉ mong được trốn học, từng thấy những cuốn sách ngữ pháp nặng nề và nhàm chán, cuối cùng lại ước mình có thể học thêm một lần nữa.
Hơn 150 năm sau khi ra đời, Buổi Học Cuối Cùng vẫn là một tác phẩm đáng đọc. Câu chuyện không chỉ gợi nhắc tình yêu tiếng mẹ đẻ, mà còn cho thấy giá trị của những giờ học và sự tận tụy của người đứng lớp. Đó cũng là lý do hình ảnh ông giáo già Ha-men trong bộ lễ phục vẫn là một trong những hình ảnh đáng nhớ của văn học viết về người thầy.