Khi chatbot AI thay Google, đàn ông mất một thói quen kéo dài 25 năm

Nếu hỏi một người đàn ông học được mọi thứ từ đâu, câu trả lời sẽ thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời. Thuở nhỏ là cha mẹ, những người dạy cách buộc dây giày, đi xe đạp hay cầm chiếc tua vít đầu tiên. Đến trường, thầy cô dạy chúng ta đọc, viết, tính toán và nhìn thế giới bằng những quy tắc cơ bản. Nhưng rồi có một giai đoạn rất dài bắt đầu khi Internet bước vào từng ngôi nhà, một người đồng hành khác âm thầm xuất hiện: Google.

Suốt gần hai mươi lăm năm, có một thế hệ đàn ông luôn học hỏi nhiều thứ bằng việc “Google”. Người dùng có thể học cách tự lắp chiếc PC đầu tiên, tự thay ổ SSD cho laptop, tự bảo dưỡng chiếc xe, chọn chiếc máy ảnh phù hợp hay pha một ly espresso tử tế. Muốn hiểu một bộ máy đồng hồ cơ hoạt động ra sao, muốn biết vì sao động cơ boxer lại khác động cơ thẳng hàng hay chiếc MacBook mới có gì đáng giá, phản xạ đầu tiên gần như luôn là mở Google. Không phải vì Google luôn có câu trả lời đúng nhất, mà vì nó luôn cho chúng ta một nơi để bắt đầu.

Thế nhưng lần đầu tiên sau gần một phần tư thế kỷ, thói quen đó đang dần thay đổi. Nhiều người không còn bắt đầu bằng một ô tìm kiếm, mà bằng một cuộc hội thoại với AI. Không còn hàng chục đường link để tự đọc và tự ghép lại thành đáp án của riêng mình, mà là một câu trả lời được tổng hợp ngay từ đầu. Sự thay đổi ấy tưởng như chỉ là việc đổi một công cụ, nhưng thực ra nó đang đánh dấu lần đầu tiên sau nhiều năm, cách đàn ông học hỏi và giải quyết vấn đề bắt đầu thay đổi.

Google chưa bao giờ chỉ là một công cụ tìm kiếm

Ngày nay, mọi thứ bắt đầu khác đi. Rất nhiều người mở máy tính mỗi sáng và không còn gõ câu hỏi đầu tiên vào Google nữa. Thay vào đó là ChatGPT, Claude hay Gemini. Không còn mười đường link màu xanh.

Không còn hàng chục tab mở cùng lúc. Không còn những buổi tối dành hàng giờ để đi từ một bài viết này sang một diễn đàn khác chỉ vì muốn tìm hiểu tại sao chiếc xe của mình phát ra một tiếng động lạ hay chiếc máy pha cà phê bỗng cho ra một ly espresso có vị chua bất thường. Thay vào đó là một cuộc hội thoại. Đặt câu hỏi. Nhận câu trả lời. Hỏi tiếp. Mọi thứ diễn ra nhanh đến mức đôi khi chính chúng ta cũng không nhận ra mình vừa đánh mất một thói quen đã tồn tại gần một phần tư thế kỷ.

Điều thú vị là Google chưa bao giờ chỉ làm nhiệm vụ tìm kiếm thông tin. Nếu lớn lên cùng Internet đời đầu, bạn sẽ nhớ cảm giác phải tự lần mò trong một "khu rừng" dữ liệu khổng lồ. Muốn thay RAM cho chiếc laptop đầu tiên, bạn phải đọc bài hướng dẫn của một trang công nghệ, xem thêm video trên YouTube, rồi vào diễn đàn để xem có ai gặp lỗi tương tự hay không. Muốn biết nên mua chiếc xe nào, bạn không chỉ đọc thông số kỹ thuật mà còn đọc trải nghiệm của những người đã chạy hàng chục nghìn kilomet, xem các bài đánh giá, so sánh ưu nhược điểm rồi mới dám quyết định. Ngay cả một việc đơn giản như chọn máy ảnh hay đồng hồ cũng hiếm khi kết thúc sau một lần tìm kiếm. Người ta đọc, nghi ngờ, kiểm chứng rồi lại đọc tiếp.

Đó là điều Google vô tình dạy cả một thế hệ đàn ông. Nó không đưa ra đáp án. Nó đưa ra rất nhiều đáp án và buộc người sử dụng phải tự chọn lấy một câu trả lời phù hợp nhất. Mỗi lần tìm kiếm giống như một cuộc điều tra nhỏ. Bạn bắt đầu bằng một câu hỏi rất cụ thể nhưng thường kết thúc ở một nơi hoàn toàn khác. Muốn tìm cách thay dầu động cơ, bạn lại đọc về lịch sử của động cơ boxer. Muốn tìm một chiếc máy pha cà phê, bạn bất ngờ dành cả tiếng đồng hồ để đọc về nguồn gốc của espresso ở Ý. Muốn tìm một chiếc laptop mới, bạn lại bị cuốn vào câu chuyện Intel từng thống trị ngành vi xử lý như thế nào trước khi Apple Silicon xuất hiện.

Nhìn theo cách đó, Google chưa bao giờ khiến chúng ta chỉ học đúng thứ mình cần. Nó khiến chúng ta học thêm rất nhiều điều mình không định học. Chính những lần "đi lạc" ấy tạo nên một kiểu tò mò rất đặc trưng của Internet đời đầu. Người ta bước vào mạng để tìm một câu trả lời, nhưng lại đi ra với mười câu chuyện khác. Không ít sở thích của đàn ông cũng bắt đầu từ những cú nhấp chuột tưởng chừng rất ngẫu nhiên như vậy. Một người định tìm hiểu về xe BMW rồi trở thành người mê kỹ thuật ô tô. Một người chỉ muốn sửa chiếc đồng hồ cũ của bố nhưng cuối cùng lại dành nhiều năm sưu tầm đồng hồ cơ. Một người xem video hướng dẫn lắp PC rồi dần yêu thích phần cứng, mạng máy tính hay nhiếp ảnh.

Có lẽ vì thế mà trong suốt hơn hai mươi năm, Google không chỉ là cánh cửa dẫn vào Internet. Nó còn là cách Internet dạy một thế hệ đàn ông tư duy. Không ai đưa sẵn câu trả lời. Muốn hiểu một vấn đề, bạn phải chấp nhận dành thời gian để đọc, để nghi ngờ và để tự xâu chuỗi mọi thứ lại với nhau. Quá trình ấy đôi khi rất chậm, rất lộn xộn, thậm chí đầy những ngã rẽ không cần thiết. Nhưng chính nó lại khiến mỗi câu trả lời trở thành thứ mà chúng ta cảm thấy mình tự tìm ra, chứ không phải được ai đó trao sẵn.

Và có lẽ, đó là điều đang thay đổi nhanh hơn bất kỳ ai tưởng tượng. Bởi lần đầu tiên sau gần hai mươi lăm năm, Internet không còn yêu cầu chúng ta đi tìm câu trả lời nữa. Nó bắt đầu trực tiếp trả lời chúng ta.

Phần 2: Khi Internet không còn bắt chúng ta đi tìm câu trả lời

Điều thú vị là những chatbot AI như ChatGPT, Gemini không đánh bại Google bằng việc tìm kiếm tốt hơn. Thực tế, hai công cụ này làm hai công việc rất khác nhau. Google đưa bạn đến nơi có câu trả lời. ChatGPT hay Gemini lại cố gắng trở thành câu trả lời.

Sự khác biệt ấy tưởng như rất nhỏ, nhưng lại thay đổi hoàn toàn cách chúng ta sử dụng Internet. Trước đây, một câu hỏi thường mở ra nhiều cánh cửa. Muốn mua một chiếc xe, bạn đọc bài đánh giá của báo chuyên ngành, xem video trải nghiệm trên YouTube, vào diễn đàn để xem những người đã sử dụng nói gì rồi mới đưa ra quyết định. Muốn tự sửa một chiếc máy pha cà phê hay thay ổ SSD cho laptop, bạn cũng đi qua một hành trình tương tự: đọc, so sánh, kiểm chứng rồi mới bắt tay vào làm.

Hôm nay, hành trình ấy được rút ngắn thành một cuộc hội thoại. Bạn hỏi. AI trả lời. Nếu chưa rõ, bạn hỏi tiếp. Thay vì mở mười tab, bạn chỉ cần đào sâu thêm một câu hỏi. Thay vì mất một giờ để tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn, bạn có thể có một bức tranh khá đầy đủ chỉ sau vài phút.

Đó là lý do rất nhiều người bắt đầu buổi sáng bằng việc trò chuyện với chatbot AI. Không phải vì Google kém đi, mà vì AI phù hợp hơn với cách chúng ta muốn làm việc. Nó tiết kiệm thời gian, loại bỏ những kết quả tối ưu cho công cụ tìm kiếm thay vì cho người đọc và biến việc tìm kiếm thành một cuộc đối thoại tự nhiên hơn. Nếu Google giống như một thư viện khổng lồ, nơi bạn phải tự đi tìm đúng cuốn sách, thì chatbot giống một người thủ thư đã đọc gần hết thư viện ấy và sẵn sàng ngồi xuống nói chuyện với bạn.

Nhưng chính ở đây cũng xuất hiện một sự thay đổi rất đáng chú ý. Suốt hơn hai mươi năm, Internet buộc chúng ta phải rèn luyện một kỹ năng quan trọng: kỹ năng tìm kiếm. Chúng ta học cách đặt từ khóa, học cách phân biệt nguồn đáng tin với những bài viết hời hợt, học cách ghép nhiều góc nhìn thành một kết luận của riêng mình. AI lại yêu cầu một kỹ năng khác. Nó không đòi hỏi bạn tìm kiếm giỏi. Nó đòi hỏi bạn đặt câu hỏi đủ tốt.

Nghe có vẻ chỉ là sự thay đổi về công cụ, nhưng thật ra đó là sự thay đổi trong cách con người tiếp cận tri thức. Internet đời đầu thưởng cho những người biết tìm. Internet của AI thưởng cho những người biết hỏi.

Và có lẽ, đó mới là cuộc cách mạng lớn nhất mà chatbot AI mang đến. Nó không khiến Google biến mất. Nó khiến một thói quen đã gắn với Internet suốt gần hai mươi lăm năm bắt đầu nhường chỗ cho một cách tư duy hoàn toàn mới.

Phần 3: Điều chúng ta mất không phải Google. Là niềm vui của hành trình tìm kiếm.

Điều đáng tiếc nhất khi AI dần thay thế Google không phải là một công cụ biến mất. Điều đáng tiếc là một thói quen đang dần biến mất cùng nó. Có lẽ ai từng lớn lên cùng Internet đều đã trải qua cảm giác rất quen thuộc: chỉ định tìm một câu trả lời đơn giản nhưng rồi lại đi lạc hàng giờ trong một thế giới đầy những điều mới mẻ. Muốn xem cách thay bugi cho chiếc xe của mình, cuối cùng lại đọc về nguyên lý hoạt động của động cơ boxer. Muốn tìm một chiếc đồng hồ đầu tiên, rồi bất ngờ dành cả buổi tối để đọc lịch sử của bộ máy chronograph. Muốn mua một chiếc MacBook, nhưng sau đó lại tò mò về câu chuyện Apple chuyển từ Intel sang Apple Silicon.

Đó là kiểu kiến thức rất khó lên kế hoạch. Nó đến từ sự tình cờ. Mỗi đường link mở ra một đường link khác, mỗi câu hỏi lại dẫn đến một câu hỏi mới. Rất nhiều sở thích của đàn ông bắt đầu theo cách ấy. Có người yêu xe chỉ vì một lần tìm cách sửa chiếc xe máy cũ. Có người bước vào thế giới đồng hồ cơ sau khi đọc một bài viết về giải đua Le Mans. Có người mê cà phê vì một buổi tối định tìm chiếc máy pha espresso đầu tiên. Internet khi đó không chỉ giúp chúng ta tìm thấy đáp án, nó còn vô tình mở ra những cánh cửa mà bản thân chúng ta cũng không biết mình muốn bước qua.

AI lại rất khác. Nó được thiết kế để đưa bạn đến đích nhanh nhất có thể. Một câu hỏi nhận một câu trả lời. Một vấn đề được giải quyết trong vài phút thay vì vài giờ. Đó là một bước tiến rất lớn về hiệu quả, và cũng là lý do AI nhanh chóng trở thành công cụ làm việc của hàng triệu người. Nhưng hiệu quả luôn có cái giá của nó. Khi con đường ngắn lại, những ngã rẽ cũng ít đi. Chúng ta có câu trả lời nhanh hơn, nhưng đôi khi lại bỏ lỡ những kiến thức nằm bên ngoài câu hỏi ban đầu.

Điều đó không có nghĩa Google tốt hơn ChatGPT, Gemini hay AI sẽ khiến con người bớt tò mò. Thực tế, AI đang giúp rất nhiều người học nhanh hơn, làm việc hiệu quả hơn và tiếp cận tri thức dễ dàng hơn bao giờ hết. Vấn đề nằm ở chỗ cách học đã thay đổi. Nếu Google dạy chúng ta kiên nhẫn tìm kiếm, thì AI buộc chúng ta phải học cách đặt những câu hỏi tốt hơn. Một kỹ năng dần được thay thế bởi một kỹ năng khác. Đó là quy luật mà gần như mọi cuộc cách mạng công nghệ đều mang theo.

Có lẽ vì thế, điều đáng giữ lại không phải là Google hay chatbot AI, mà là chính sự tò mò. Dù sử dụng công cụ nào, người đàn ông vẫn nên giữ cho mình thói quen đào sâu thêm một câu hỏi, đọc thêm một góc nhìn và đôi khi cho phép bản thân đi lạc khỏi mục tiêu ban đầu. Bởi rất nhiều điều thú vị trong cuộc đời chưa bao giờ nằm ở đáp án cuối cùng. Chúng nằm trên con đường đi tìm đáp án.

Hai mươi lăm năm trước, Google dạy một thế hệ đàn ông cách tìm kiếm. Giờ đây, ChatGPT hay Gemini đang dạy chúng ta cách đối thoại với tri thức. Công nghệ luôn thay đổi, và cách chúng ta học cũng sẽ thay đổi theo. Nhưng có một điều không nên mất đi sau mọi cuộc cách mạng ấy: cảm giác háo hức khi đứng trước một điều mình chưa biết, rồi dành thời gian để thực sự hiểu nó. Có lẽ đó mới là thói quen đáng giá nhất mà Internet từng mang lại cho đàn ông, và cũng là điều đáng giữ nhất trong kỷ nguyên AI.

Tham khảo WashingtonPost, WSJ