Chân dung người Việt Nam đầu tiên trúng tuyển Đại học Harvard hệ cử nhân

Đại học Harvard là một trong những biểu tượng của nền giáo dục đại học thế giới. Ngôi trường tại Mỹ này là nơi đào tạo nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, khoa học, nghệ thuật và công nghệ. Harvard cũng thường xuyên góp mặt trong nhóm những đại học hàng đầu thế giới, nhiều năm giữ vị trí thứ nhất hoặc thứ hai trong các bảng xếp hạng quốc tế.

Những năm gần đây, ngày càng nhiều học sinh Việt Nam ghi tên mình vào danh sách trúng tuyển bậc cử nhân của Harvard. Trong đó, Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam là một trong những trường có số lượng học sinh trúng tuyển đáng chú ý. Tuy nhiên, ít người biết rằng từ hơn nửa thế kỷ trước, đã có một người Việt đặt dấu mốc đầu tiên tại ngôi trường này. Đó là Giáo sư Ngô Vĩnh Long, nhà sử học được ghi nhận là người Việt Nam đầu tiên theo học Harvard hệ cử nhân.

Từ cậu bé trong xóm nghèo đến sinh viên Harvard

Giáo sư Ngô Vĩnh Long sinh ngày 10/4/1944 tại tỉnh Vĩnh Long. Cha ông quê ở Bắc Ninh, mẹ là người Huế. Gia đình chuyển vào miền Nam sinh sống từ sớm, bốn anh em ông trải qua tuổi thơ trong một xóm nghèo ở khu Bàn Cờ, với căn nhà tranh vách đất. Dù điều kiện kinh tế còn thiếu thốn, việc học luôn được gia đình coi trọng.

Ngay từ nhỏ, ông đã được cha khuyến khích đọc sách và học ngoại ngữ. Một kỷ niệm đặc biệt trong tuổi thơ của ông là chuyến đi bộ cùng cha trên quãng đường khoảng 160 km từ quê lên Sài Gòn để mua cuốn tiểu thuyết tiếng Anh Great Expectations (Những kỳ vọng lớn lao) của nhà văn Charles Dickens. Sau khi có sách, hai cha con dành cả năm trời để đọc, tra cứu và học thuộc từng câu. Quá trình ấy góp phần xây dựng nền tảng tiếng Anh cho Ngô Vĩnh Long từ khi còn nhỏ.

Sau khi tốt nghiệp tú tài với thành tích xuất sắc, năm 1964, ông nhận được học bổng toàn phần của Harvard College, đơn vị đào tạo bậc đại học thuộc Đại học Harvard. Ở tuổi 20, Ngô Vĩnh Long sang Mỹ và trở thành người Việt Nam đầu tiên được ghi nhận trúng tuyển, theo học Harvard hệ cử nhân.

Nhà sử học với nhiều công trình nghiên cứu về Việt Nam

Trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Harvard, Ngô Vĩnh Long sớm thể hiện dấu ấn trong lĩnh vực sử học. Theo Hiệp hội Lịch sử Mỹ (Historians.org), khi còn là nghiên cứu sinh, ông đã xuất bản cuốn Before the Revolution: The Vietnamese Peasants under the French (MIT Press, 1973; tái bản bởi Đại học Columbia năm 1991). Công trình tập trung phân tích các khía cạnh kinh tế, chính trị, văn hóa và tư tưởng của xã hội Việt Nam dưới chế độ thực dân Pháp.

Năm 1974, ông tiếp tục cho ra mắt cuốn Vietnamese Women in Society and Revolution: The French Colonial Period, nghiên cứu về vị trí, vai trò của phụ nữ Việt Nam trong xã hội thời thuộc địa và trong phong trào cách mạng. Bên cạnh đó, ông còn đồng biên tập cuốn Coming to Terms: Indochina, the United States, and the War (1991), đồng thời viết chương mở đầu về Việt Nam.

Năm 1978, Ngô Vĩnh Long hoàn thành chương trình tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Đông Á và các ngôn ngữ vùng Viễn Đông tại Đại học Harvard. Sau khi nhận bằng, ông tiếp tục con đường nghiên cứu và giảng dạy về lịch sử Đông Á, đặc biệt là Việt Nam, từng bước trở thành học giả được biết đến trong giới nghiên cứu quốc tế.

Sau chiến tranh, ông nhiều lần trở về Việt Nam để thực hiện các chuyến điền dã, trao đổi học thuật và đóng góp ý kiến cho các vấn đề phát triển của đất nước. Trong giai đoạn 2000-2001, ông tham gia chương trình học giả Fulbright, trực tiếp giảng dạy tại Hà Nội. Ông từng có thời gian đứng lớp tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Kinh tế Quốc dân, chia sẻ kiến thức cũng như kinh nghiệm nghiên cứu với sinh viên trong nước.

Giáo sư Ngô Vĩnh Long cũng duy trì mối liên hệ với cộng đồng nghiên cứu sử học Việt Nam thông qua các hoạt động học thuật và công trình nghiên cứu. Ông từng viết lời giới thiệu cho cuốn 5 Đường Mòn Hồ Chí Minh (Nhà xuất bản Tri Thức, 2008) của nhà nghiên cứu Đặng Phong. Tác phẩm cung cấp nhiều tư liệu về quá trình chi viện cho miền Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Giáo sư Ngô Vĩnh Long qua đời ngày 12/10/2022 tại Bangor, bang Maine, Mỹ, sau một thời gian lâm bệnh, hưởng thọ 78 tuổi. Trong bài tưởng niệm đăng trên chuyên mục Góc Nhìn của Hiệp hội Lịch sử Mỹ, ông được nhắc đến như một nhà sử học có tư duy cởi mở, đa chiều, luôn tìm kiếm giải pháp dựa trên nguyên tắc, linh hoạt trước hoàn cảnh nhưng vẫn kiên định với tầm nhìn về một thế giới hòa bình và công bằng.

Hành trình từ cậu bé trong gia đình nghèo ở Vĩnh Long đến sinh viên Harvard, rồi trở thành giáo sư và nhà sử học có uy tín tại Mỹ, đã tạo nên dấu ấn riêng trong cuộc đời Ngô Vĩnh Long. Không chỉ là người Việt Nam đầu tiên theo học Harvard hệ cử nhân, ông còn dành phần lớn sự nghiệp để nghiên cứu, lý giải và giới thiệu lịch sử Việt Nam với cộng đồng học thuật quốc tế.

Tổng hợp