Bí mật sau nụ cười bất tử của Phật Bà Chăm Pa 1.300 tuổi

Một buổi chiều năm 2001, tại thôn Hồng Chính (xã Hồng Thái, Lâm Đồng), trong khi đào móng làm cổng nhà, ông Ngô Hiếu Học bỗng nghe tiếng “keng” khô giòn dưới lưỡi xẻng. Khi đất được gạt ra, hiện lên trước mắt ông là một khối đá xám đen có hình người, bốn tay và một nụ cười mơ hồ.

Từ lòng đất chiến chinh trỗi dậy pho tượng nghìn năm

Không ai ngờ rằng, cú va chạm tình cờ ấy đã đánh thức một pho tượng Phật Bà Avalokitesvara (Quán Thế Âm Bồ tát) - báu vật của nền nghệ thuật Chăm Pa từng ngủ yên suốt hơn 1.300 năm dưới lòng đất.

Pho tượng này - nay được biết với tên Avalokitesvara Bắc Bình - được Thủ tướng công nhận là Bảo vật Quốc gia vào ngày 6/1/2025. Trước khi được vinh danh, nó đã trải qua một hành trình kỳ lạ kéo dài suốt thế kỷ.

Theo lời kể của người dân, trước năm 1945, khi làm rẫy ở thôn Thanh Kiết, họ từng phát hiện pho tượng này cùng bốn tượng khác. Khi chiến tranh lan tới, dân làng sợ báu vật bị phá hủy nên bí mật di chuyển và chôn giấu.

Bao thế hệ trôi qua, người biết chuyện dần khuất bóng, chỉ còn lại đức tin và lòng đất giữ kín bí mật thiêng liêng. Cho đến khi lưỡi xẻng của ông Học chạm vào, “Phật Bà” mới một lần nữa mỉm cười giữa cõi người.

Pho tượng được chế tác từ đá sa thạch hạt mịn màu xám đen, cao 61cm, ngang 31cm, dày 6cm, nặng 13kg, có niên đại thế kỷ VII - VIII. Tuy bị gãy phần dưới cổ chân và một tay phải, thần thái của tượng vẫn nguyên vẹn: Dáng đứng thẳng, bốn tay uyển chuyển, đầu đội mũ, khuôn mặt đầy đặn, nụ cười khép nhẹ, hai khóe môi cong lên tạo nét từ bi tĩnh lặng.

Đôi tai dài buông xuống vai biểu trưng cho trí tuệ và sự lắng nghe. Cổ ngấn tròn, ngực nở, eo thon thể hiện dáng vẻ hiền hòa, nhân ái. Y phục mềm mại, phần váy dhoti quấn quanh thân gợi lại phong cách điêu khắc Ấn Độ, hòa cùng nét duyên dáng của người Chăm cổ.

Nụ cười của bức tượng không chỉ khắc trên đá mà như được khắc trong tâm thức con người, qua bao thế kỷ chiến chinh, vẫn dịu dàng và không phai.

Hơi thở văn hóa trong nụ cười nghìn năm

Các nhà nghiên cứu xác định tượng Avalokitesvara Bắc Bình mang phong cách Trà Kiệu - Đồng Dương, đỉnh cao của nghệ thuật Chăm Pa chịu ảnh hưởng Phật giáo Đại thừa. Sự tinh tế trong tạo hình, đường nét mềm mại, cùng yếu tố tượng bốn tay biểu trưng cho năng lực cứu khổ của Bồ tát cho thấy một trình độ nghệ thuật và tôn giáo phát triển cực thịnh tại địa phương.

Điều đặc biệt là phong cách hòa trộn giữa Chăm Pa và vùng hạ lưu sông Mê Kông, thể hiện qua phần cung đỡ phía sau tượng và chất đá sa thạch mịn, tạo nên một diện mạo thẩm mỹ hiếm thấy. Từ đó, pho tượng trở thành cầu nối giữa Ấn Độ giáo, Phật giáo và nghệ thuật bản địa, khẳng định tầm vóc khu vực của nền văn minh Chăm Pa.

Không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, tượng Avalokitesvara Bắc Bình là chứng nhân lịch sử của một nền văn hóa từng hưng thịnh, là minh triết của lòng từ bi và trí tuệ, và là biểu tượng cho sức sống bất diệt của cái đẹp.

Hơn 13 thế kỷ, từ tay nghệ nhân Chăm Pa tài hoa đến bàn tay người nông dân Việt chất phác, di sản ấy vẫn được gìn giữ, nâng niu và truyền lại như ngọn lửa của niềm tin và tình người. Bồ tát vẫn mỉm cười như xưa - nụ cười như biết trước rằng: mọi chiến tranh rồi sẽ lùi xa, chỉ có cái đẹp và lòng từ bi là còn mãi với nhân gian.