Bài trừ phim AI rác

Gần đây, phim AI nổi lên như một trào lưu mới, gây chú ý bởi hình ảnh bắt mắt, tốc độ sản xuất chóng mặt và khả năng liên tục tạo ra những câu chuyện mới. Nhưng phía sau lớp vỏ hào nhoáng ấy lại là một thực tế đáng suy nghĩ: không ít tác phẩm được lắp ghép vội vàng từ những mô-típ quen thuộc, xem nhẹ logic, nhân vật và chiều sâu cảm xúc, miễn sao đủ kịch tính để giữ chân người xem đến tập tiếp theo. Điều đáng nói là ngay cả khi nhận ra sự hời hợt ấy, nhiều khán giả vẫn tiếp tục xem. “Mới đầu thì mình không ấn tượng lắm. Tuy nhiên, sau khi xem 1 tập đầu tiên mình lại tò mò kéo lướt xem các tập tiếp theo. Mặc dù đôi khi tình tiết rất phi logic nhưng vẫn cứ cố xem hết. Rồi đến lúc thích xem thể loại này lúc nào không hay”, Đặng Thu Hằng (sinh năm 1999, ngành truyền thông) chia sẻ về thói quen xem phim ngắn AI của mình.

Khi một nội dung thiếu chất lượng vẫn đủ sức khiến người xem không ngừng lướt tiếp, vấn đề đã không còn đơn giản là một bộ phim hay hay dở. Đằng sau đó là một mô hình giải trí lấy sự tò mò làm mồi nhử, lấy lượt xem làm thước đo và dùng khả năng sản xuất hàng loạt để khỏa lấp sự nghèo nàn trong sáng tạo. AI đang khiến việc tạo ra video trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng đồng thời cũng mở ra một cánh cửa để những nội dung hời hợt có thể được nhân bản với tốc độ chưa từng có. Nếu không được sàng lọc, thứ bị bào mòn không chỉ là chất lượng của môi trường nội dung số, mà còn là thời gian, tiền bạc và cả thói quen thưởng thức của chính khán giả.

Càng xem càng cuốn, càng cuốn càng dễ mất tiền

Sự bùng nổ của các công cụ tạo video bằng AI đang mở ra một mô hình sản xuất nội dung mới: nhanh hơn, rẻ hơn và có thể nhân bản với quy mô gần như không giới hạn. Thay vì dành thời gian và nguồn lực cho kịch bản, diễn xuất, bối cảnh hay quá trình sản xuất, người làm nội dung có thể nhanh chóng tạo ra những bộ phim ngắn sở hữu hình thức bắt mắt, liên tục cài cắm tình tiết gây sốc và những cú ngoặt được thiết kế để giữ người xem ở lại lâu nhất có thể. Khi tốc độ sản xuất trở thành lợi thế lớn nhất, chiều sâu của câu chuyện đôi khi lại trở thành thứ bị cắt giảm đầu tiên.

Cách thức phân phối cũng được tính toán để biến sự tò mò thành lượt truy cập và doanh thu. Những tập đầu thường được đăng miễn phí trên Facebook Reels, TikTok hay YouTube Shorts. Khi câu chuyện vừa đến đoạn cao trào, video đột ngột kết thúc, buộc người xem phải tìm đến các ứng dụng như ShortMax, DramaWave, NetShort hay ReelShort để theo dõi phần tiếp theo. Tại đây, khán giả phải xem quảng cáo hoặc trả phí để mở khóa từng tập.

Từ đó, người xem bị cuốn vào vòng lặp tiêu thụ nội dung. Sự tò mò có thể khiến khán giả “phát điên”, càng xem càng lún sâu. Đó là chưa kể thời gian - thứ tài sản vô giá - cũng bị đốt một cách lãng phí và không đọng lại được gì sau đó.

Chi phí cũng không dừng lại ở một lần thanh toán. Việc chia nhỏ nội dung thành từng tập khiến khoản tiền mở khóa riêng lẻ có vẻ không nhiều, trong khi tổng chi phí có thể tăng lên đáng kể nếu người xem liên tục trả phí để theo dõi hết bộ phim.

Quy mô của thị trường phim ngắn cho thấy đây không còn là một trào lưu nhỏ lẻ trên mạng xã hội. Tại Trung Quốc, trong quý I/2026, có khoảng 128.000 phim ngắn mới được phát hành, trong đó hơn 95% là phim AI. Riêng các phim ngắn AI rơi vào khoảng 122.000, tương đương hơn 1.300 phim mới mỗi ngày. Tính đến tháng 3/2026, riêng Douyin đã có gần 180.000 phim ngắn và phim hoạt hình AI được đăng tải kể từ năm 2024, tháng 3 ghi nhận gần 50.000 tác phẩm mới.

Sức hút của mô hình này đến từ khả năng rút ngắn thời gian và giảm chi phí sản xuất. Theo Securities Times, chi phí làm phim AI có thể chỉ bằng khoảng một phần mười phim người đóng, một số phim AI mô phỏng người thật có kinh phí dưới 200.000 NDT (khoảng 2,9 tỷ đồng), trong khi phim ngắn người đóng có chất lượng tương đương được ước tính tiêu tốn khoảng 1,5 triệu NDT (gần 30 tỷ đồng). Công nghệ cũng cho phép một nhóm nhỏ, thậm chí một cá nhân, đảm nhiệm nhiều công đoạn vốn trước đây cần cả ê-kíp. Khi rào cản gia nhập thị trường giảm xuống, số lượng nhà sản xuất và tác phẩm có thể tăng lên nhanh chóng.

Tuy nhiên, lượt xem cao hay chi phí giảm không đồng nghĩa với giá trị nghệ thuật tăng. Khi thành công chỉ được đo bằng khả năng giữ chân người xem và thúc đẩy thanh toán, nội dung rất dễ bị biến thành phương tiện phục vụ doanh thu thay vì đích đến của hoạt động sáng tạo. Sự dễ dãi này còn có nguy cơ tạo ra một vòng luẩn quẩn: nội dung càng đơn giản càng dễ sản xuất hàng loạt, càng được phân phối rộng rãi lại càng tạo động lực để tiếp tục sản xuất những sản phẩm tương tự. Lúc đó, các nhà sáng tạo nghiêm túc phải cạnh tranh với khối lượng nội dung khổng lồ được tạo ra với tốc độ cao, còn khán giả đứng trước không gian giải trí đông đúc nhưng chưa chắc giàu giá trị hơn.

Trước thực trạng này, Cục Điện ảnh (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành Văn bản số 1919/ĐA-VP, yêu cầu rà soát, ngăn chặn và gỡ bỏ các ứng dụng, phim ngắn trực tuyến chưa đáp ứng quy định pháp luật, chưa tự phân loại hoặc dán nhãn theo quy định của Luật Điện ảnh. Đây là động thái cho thấy việc quản lý nội dung phim trên môi trường số không thể tiếp tục bị xem nhẹ khi thị trường phát triển nhanh hơn khả năng kiểm soát.

Không thể lấy AI làm bình phong cho sự cẩu thả

Giữa bối cảnh này, màn chào sân của phim viễn tưởng AI được hãng phim truyền hình Việt Nam phát triển đầu tiên tên Bãi Săn (do Đài Truyền hình TP.HCM - HTV phối hợp cùng Hãng phim TFS sản xuất) được xem là một sự trùng hợp thú vị. Dự án này không mang tính chất của một cuộc tuyên chiến, đối đầu hay hòa nhập với trào lưu video ngắn trên mạng. Thay vào đó, đây là một phép thử nghiệm thực tiễn từ một đơn vị truyền hình chính thống nhằm chứng minh công nghệ có thể thay đổi nhưng linh hồn của tác phẩm bắt buộc phải nằm ở nội dung và dụng ý nghệ thuật.

Ngay cả việc công bố phim ở thời điểm này thì phải đợi đến Tết 2027, Bãi Săn mới lên sóng theo lịch dự kiến ban đầu. Không tận dụng thời điểm nóng làm bàn đạp, NSX cho biết không đẩy lịch phát hành lên sớm vì tự tin mình đang làm đúng và làm tốt.

Ông Ngô Trần Thịnh - đại diện HTV - chia sẻ: “Chúng tôi đã làm trước cả khi mọi người quan tâm. Chúng tôi cũng xác định rõ sản phẩm phải rất kỹ lưỡng, kỹ theo từng tập vì người dân sẽ đón chờ. Ngay cả trend đến bây giờ và về sau, chúng tôi đánh giá xu hướng AI trên thế giới luôn luôn còn. Chúng tôi luôn nghĩ AI không bao giờ là cũ, quan trọng là cách mình dùng nó thôi”.

Đây là ranh giới mà thị trường cần xác lập. Công nghệ giúp rút ngắn thời gian sản xuất không có nghĩa người làm phim được phép cắt bỏ tư duy sáng tạo.

Bởi vậy, không nên lấy số lượng sản phẩm được tung ra mỗi ngày làm thước đo cho sự phát triển của phim AI. Một thị trường có thể tăng trưởng mạnh về sản lượng nhưng vẫn nghèo nàn về sáng tạo nếu các nhà sản xuất chỉ chạy đua bằng tốc độ. Khi công nghệ bị đặt lên trên nội dung, sự tiến bộ về phương tiện sản xuất chưa chắc đồng nghĩa với tiến bộ của nghệ thuật.

Trung Quốc siết nội dung rác, chuẩn hóa cuộc chơi AI

Trung Quốc - quốc gia bùng nổ mạnh mẽ nhất thị trường phim AI - cũng đang là nước đi đầu trong việc áp dụng các biện pháp quản lý đồng bộ để chấn chỉnh các hệ lụy từ làn sóng video tự phát.

Sự phát triển quá nhanh của công nghệ đã dẫn đến sự bão hòa và vỡ mộng thuật toán. Các báo cáo thị trường tại đây chỉ ra rằng dù số lượng phim ngắn AI ra mắt đạt con số khổng lồ, có tới hơn 90% tác phẩm rơi vào lối mòn nội dung nông cạn, bóp méo giá trị truyền thống hoặc làm sai lệch lịch sử. Thuật toán ưu tiên các yếu tố bạo lực, giật gân để kích thích lượt xem đã biến thành công cụ trục lợi ngầm.

Trước hệ lụy đó, cơ quan quản lý phát thanh và truyền hình Trung Quốc đã tăng cường rà soát, thẳng tay yêu cầu gỡ bỏ hơn 68.000 video ngắn vi phạm quy định, xử lý các tài khoản phát hành bẩn và dẹp bỏ các ứng dụng kém chất lượng. Mọi bộ phim có sự can thiệp của AI bắt buộc phải dán nhãn nhận biết công khai, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt vấn đề bản quyền hình ảnh, giọng nói.

Song song với việc sàng lọc, quốc gia này tích cực tạo không gian cho phim AI chính thống phát triển. Điển hình cho xu hướng đưa công nghệ lên sóng truyền hình quốc gia là bộ phim hoạt hình AI đầu tiên Thiên Thu Thi Tụng dài 26 tập được phát sóng chính thức trên Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV). AI ở đây được huấn luyện bài bản để tạo ra phong cách tranh mực truyền thống, kiến trúc và trang phục chính xác tuyệt đối với lịch sử, loại bỏ hoàn toàn các yếu tố xuyên tạc của thuật toán tự do.

Ở mảng phim truyền hình dài tập, bộ phim đầu tiên ứng dụng AI là Hậu Tây Du Ký cũng đã được ra mắt chính thức. Tác phẩm được phát sóng song song trên nền tảng trực tuyến Mango TV và khung giờ vàng của kênh truyền hình vệ tinh Hunan Satellite TV. Trong khi đó, nền tảng trực tuyến iQIYI lại chọn hướng đi chuẩn hóa bằng cách ra mắt bộ công cụ AI chuyên dụng như Nadou Pro, hỗ trợ xử lý từ khâu kịch bản, vẽ phân cảnh cho đến kết xuất video. Đáng chú ý, iQIYI tiến hành ký kết thỏa thuận bản quyền hình ảnh với các diễn viên để thử nghiệm tái tạo các phân cảnh hiệu suất cao thông qua công nghệ mô phỏng. Điển hình là các đoạn demo mô phỏng diễn xuất của Trương Lăng Hách và Điền Hi Vi trong Trục Ngọc. Mục tiêu của iQIYI là chuẩn hóa việc bảo hộ quyền hình ảnh, biến AI thành trợ lý tăng hiệu suất cho nghệ sĩ thật thay vì để công nghệ đạo nhái gương mặt tràn lan trên các app lậu.

Mục tiêu cao hơn là cấp phép ra rạp cho các dự án điện ảnh lớn thay vì chỉ giới hạn trên màn hình điện thoại. Hãng phim lớn Bona Film Group đã công bố dự án điện ảnh khoa học viễn tưởng được xử lý bằng AI - Tam Tinh Đống: Tương Lai Vãng Sự để chuẩn bị công chiếu tại các rạp phim thương mại. Từ đó có thể thấy các cơ quan quản lý và các hãng phim lớn không là kìm hãm công nghệ mà chủ động thiết lập luật chơi.

Chia sẻ về việc để phim AI không trở thành phim “rác”, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng - người cũng vừa gia nhập cuộc chơi này chia sẻ về quy chuẩn làm phim: “Phải đầu tư thời gian và trí lực cho câu chuyện của mình muốn kể. Dù AI có thể cho bạn nhiều thứ để tham khảo lựa chọn, nhưng chúng ta cũng cần có thẩm mỹ, có khả năng biết chọn, biết sắp xếp, biết biên tập để có sản phẩm theo ý mình mong muốn”. Biết rõ sức mạnh của AI, anh cũng thẳng thắn chia sẻ: “Tôi không sợ AI rác làm lu mờ phim điện ảnh, tôi chỉ sợ đến 1 ngày AI làm được phim tốt hơn mình làm thôi”.

Bài trừ phim AI rác, không bài trừ sáng tạo

Bài trừ phim AI rác không có nghĩa là phủ nhận mọi thành tựu của công nghệ. Điều cần loại bỏ là tư duy sản xuất bất chấp chất lượng, lấy sự tò mò làm mồi câu, lấy khả năng gây sốc làm lợi thế cạnh tranh và coi việc giữ chân khán giả bằng mọi giá là thành công.

Hệ lụy không xuất hiện ngay sau một video hay một bộ phim. Nhưng khi người xem liên tục tiếp xúc với những câu chuyện lặp lại, các nhân vật được xây dựng hời hợt và tình tiết chỉ nhằm kích thích cảm xúc tức thời dẫn đến nguy cơ hình thành thói quen thưởng thức dễ dãi. Đây không phải kết quả tất yếu của việc xem phim ngắn hay sử dụng AI nhưng là nguy cơ cần được nhìn nhận khi nội dung câu khách trở thành công thức sản xuất chủ đạo.

Đáng lo hơn, khi lượt xem và doanh thu được đặt lên trên chất lượng, người xem có nguy cơ bị xem như những chỉ số cần khai thác thay vì những người cần được tôn trọng. Thời gian của khán giả bị chia nhỏ thành những lượt xem liên tiếp, sự tò mò bị biến thành công cụ giữ chân, còn tiền bạc được thu về qua những lần mở khóa tưởng chừng không đáng kể. Đó là lý do việc bài trừ nội dung rác không nên dừng ở những lời chê bai về hình ảnh giả tạo hay kịch bản ngớ ngẩn mà cần hướng đến cả mô hình sản xuất, phân phối và kiểm duyệt nghiêm túc.

“Sản phẩm rác đã có từ khi chưa có AI rồi. Chỉ có là AI làm nhanh, dễ và có nhiều khả năng hơn. Chúng ta cũng thấy công nghệ luôn luôn đi trước, sau đó xã hội sẽ có cơ chế quản lý, chế tài những vấn đề tiêu cực sau đó, sẽ có những hiệp hội lên tiếng, những thảo luận tìm ra cách quản lý, luật mới được ban hành để chế tài. Luật luôn đi sau những vấn đề xã hội phát sinh nhưng sẽ luôn luôn thay đổi cho phù hợp để bảo vệ con người”, đạo diễn Nguyễn Quang Dũng nói thêm.

Muốn làm được điều đó, về phía người làm phim, AI cần được xem là phương tiện phục vụ sáng tạo chứ không phải cái cớ để hạ thấp tiêu chuẩn nghề nghiệp. Về phía khán giả, khả năng lựa chọn và chủ động dừng lại trước những nội dung không xứng đáng với thời gian của mình cũng là một phần của việc xây dựng môi trường giải trí lành mạnh. Dẫu vậy, không thể đẩy toàn bộ trách nhiệm sang người xem khi các nền tảng và nhà sản xuất vẫn có khả năng chủ động định hình cách nội dung được tạo ra, quảng bá và phân phối.

Một thị trường phim AI đáng được kỳ vọng không phải thị trường có nhiều video nhất mà là nơi công nghệ được đặt dưới những tiêu chuẩn rõ ràng về sáng tạo, trách nhiệm và quyền lợi công chúng. Bài trừ phim AI rác, vì thế, không phải cuộc chiến chống lại công nghệ. Đó là yêu cầu không để công nghệ trở thành bình phong cho sự cẩu thả, cũng không để khán giả phải trả giá cho một nền công nghiệp chỉ giỏi sản xuất mà phớt lờ giá trị của những câu chuyện.