Bài thơ "Cái đẹp" của Nguyễn Vĩnh Tiến vào đề thi học sinh giỏi bị nói "thảm họa"

Đề thi môn Ngữ văn, kỳ thi chọn đội tuyển dự thi học sinh giỏi quốc gia năm học 2025-2026 tỉnh Phú Thọ, sử dụng bài thơ Cái đẹp của Nguyễn Vĩnh Tiến, in trong tập Hỗn độn và khu vườn (NXB Hội Nhà văn, 2024), làm ngữ liệu cho câu hỏi 8 điểm.

Đề yêu cầu thí sinh viết bài nghị luận về chủ đề Cái đẹp đích thực trong cuộc sống được gợi ra từ bài thơ.

Nhiều phản ứng tiêu cực về bài thơ

Sau khi tác giả chia sẻ đề thi trên trang cá nhân, bài thơ trở thành tâm điểm tranh luận. Một số bình luận công kích tác giả bằng những từ ngữ khó nghe như “thơ như xe bò vấp ổ gà”. Có người cho rằng tác phẩm “về hình thức chả phải thơ, chả phải văn xuôi”, còn nội dung “lộn xộn”, cách diễn đạt khó để tiếp nhận.

Một số tranh luận tập trung vào cách tác giả sử dụng ngôn ngữ trong bài, đặc biệt là đại từ “mày - tao”, từ viết tắt “ko” và hình ảnh “con bò”, “cỏ dại”. Từ đó, nhiều người đặt câu hỏi liệu cách sử dụng ngôn ngữ như vậy có phù hợp khi đưa vào đề thi học sinh giỏi.

Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến cho biết anh bất ngờ khi bài thơ nhận nhiều bình luận chỉ trích và có những lời lẽ xúc phạm cá nhân trên mạng xã hội.

Theo Nguyễn Vĩnh Tiến, văn học là lĩnh vực nhạy cảm bởi tác phẩm được tạo nên từ câu chữ và rất dễ trở thành đối tượng tranh luận. Anh cho rằng việc những bài thơ có tính cách tân xuất hiện trong đề thi hoặc sách giáo khoa là điều bình thường.

“Tôi cách tân thơ từ đầu thập niên 1990, không phải bây giờ. Tôi sáng lập nhóm thơ Hoa lạ, làm nghệ thuật tiến bộ”, anh nói.

Nhà thơ, nhạc sĩ là tên tuổi lớn trong giới, từng nhận hơn 10 giải thưởng văn chương trong nước. Anh cho rằng nếu văn chương chỉ lặp lại những giá trị, cách viết quen thuộc của quá khứ mà không có tiếng nói của thời đại thì có thể dẫn tới sự trì trệ trong nhận thức.

Về những chi tiết gây tranh luận trong bài thơ, tác giả Nguyễn Vĩnh Tiến lần lượt giải thích. Theo anh, “chúa trời” trong bài thơ là nhân vật giả định của đấng tạo hóa, không gắn với một tôn giáo cụ thể. Vì vậy, câu kết sử dụng hình ảnh “Thượng đế” cũng nằm trong mạch tưởng tượng của tác phẩm.

Với từ viết tắt “ko”, anh cho rằng đây là cách viết “không”. Theo tác giả, thơ hiện đại có thể sử dụng ký hiệu và cách viết tắt nếu không làm ảnh hưởng đến nội dung tác phẩm.

Về cách xưng hô “mày - tao”, Nguyễn Vĩnh Tiến cho rằng trong văn hóa Việt Nam, đây không phải lúc nào cũng là cách nói mang tính xúc phạm.

Tác giả khẳng định hình ảnh “con bò” trong bài thơ chỉ là hình ảnh con vật, không nhằm ám chỉ ai. “Cỏ dại” là hình ảnh của sức sống mạnh mẽ trong tự nhiên.

Theo Nguyễn Vĩnh Tiến, thông điệp chính của bài thơ là cái đẹp có thể tồn tại ở khắp nơi và quan niệm về cái đẹp cũng thay đổi theo xu hướng thẩm mỹ của từng thời đại.

Anh cho biết mình được một giáo viên Ngữ văn gửi đề thi và cảm thấy vui nên đăng lên trang cá nhân. Trước đó, bài thơ Cái roi tre của anh từng được đưa vào sách giáo khoa lớp 9, một số câu thơ của tác giả cũng từng được trích làm ngữ liệu trong các bài thi học sinh giỏi.

“Tôi nghĩ khán giả thấy lạ lẫm, tranh luận là một phản ứng tích cực. Tranh luận nhưng không nên chửi bới, xúc phạm, cũng là cách làm rõ vấn đề”, Nguyễn Vĩnh Tiến chia sẻ.

Phản biện cần có cơ sở

Biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy - “bà đỡ” cho tập thơ Hỗn độn và khu vườn, trong đó có bài Cái đẹp của nhà thơ Nguyễn Vĩnh Tiến - cho biết chị “rất thích bài thơ này”.

Chị tán thành việc bài thơ được đưa vào một đề thi học sinh giỏi văn để học sinh luận về cái đẹp, vì bài thơ có hình thức thú vị và nội dung giàu triết lý.

“Một viên kim cương chảnh chọe và ngu ngốc, hậm hực với Chúa trời vì sao không công nhận sự chảnh chọe của nó là xứng đáng. Cuộc đối thoại ngắn và sắc, tả vài câu mà thấy viên kim cương kia sống động y như một kẻ nào đó quanh ta. Một tình thế phổ biến của đời”, chị bình luận.

Năm 2024, cùng với tác giả, biên tập viên Nguyễn Hoàng Diệu Thủy đã chọn nhiều bài đưa vào Hỗn độn và khu vườn, với mong muốn người đọc có thể hình dung được một chặng đường thơ của Nguyễn Vĩnh Tiến. Và bài Cái đẹp được chọn ngay từ đầu.

“Thơ tự do, có ngôn từ kết hợp lạ, hình ảnh lạ... rốt lại sau bao nhiêu năm phát triển văn hóa, đào tạo, truyền thông, sách vở in tưng bừng, vẫn khó đi vào quần chúng, hễ vào đề là có người chửi. Quá buồn!”, chị cảm thán.

Nhà giáo Nguyễn Phượng - cựu giảng viên khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội - nhìn nhận Cái đẹp là sự thể nghiệm hình thức thơ thoại mang xu hướng suy tưởng, triết lý.

Điểm đáng chú ý nằm ở sự phát triển của thi tứ. Cái đẹp không nhất thiết nằm ở sự cứng rắn, sự lấp lánh hay giá trị đắt đỏ. Hình ảnh “con bò” và “cỏ dại” ở cuối bài có thể được xem như một cách tác giả đưa người đọc trở lại với sự sống bình dị, tự nhiên.

Ông lưu ý cần tách bạch giữa việc đánh giá một bài thơ với yêu cầu của đề thi. Theo ông, đề bài thuộc dạng nghị luận xã hội, vì vậy yêu cầu đề thi đặt ra với thí sinh không phải là phán xét bài thơ hay - dở, mà là đọc ngữ liệu để nhận ra vấn đề xã hội được đặt ra phía sau tác phẩm.

Cựu giảng viên của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng việc nhiều người tập trung tranh luận vào cách dùng từ, hình thức câu chữ rồi từ đó chuyển sang phê phán toàn bộ bài thơ hoặc nền giáo dục có thể bắt nguồn từ việc chưa đọc kỹ đề và chưa xác định đúng yêu cầu của câu hỏi.

TS. Vũ Việt Anh - Tổng giám đốc Học viện Thành Công, chuyên gia giáo dục - cho rằng nếu tiếp cận tác phẩm theo đặc trưng thơ hiện đại, có cơ sở để xem Cái đẹp là thơ tự do mang màu sắc triết luận.

Theo ông, tác giả không tạo nhạc tính chủ yếu bằng vần hoặc nhịp đều đặn như thơ truyền thống. Nhịp của bài thơ nằm nhiều hơn ở tư duy.

Tác phẩm được triển khai như cuộc đối thoại, trong đó câu hỏi và câu trả lời liên tiếp tạo ra nhịp điệu có tính kịch, dẫn người đọc qua những tầng suy tưởng khác nhau.

Những khái niệm như “vật chất tối”, “tiền ảo”, “kinh tế duy tâm” hay “siêu cứng” được đặt vào cùng một không gian ngôn ngữ, tạo nên một thế giới suy tưởng khác với kiểu nhạc tính quen thuộc của thơ truyền thống.

Theo TS. Vũ Việt Anh, trong thơ hiện đại, đặc biệt ở những sáng tác có xu hướng thể nghiệm, ranh giới giữa thơ với văn xuôi, độc thoại, đối thoại hay kịch có thể trở nên mỏng hơn.

Khi một tác phẩm được lựa chọn làm ngữ liệu cho kỳ thi học sinh giỏi, xã hội hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi: Ngữ liệu có phù hợp không, giá trị nghệ thuật đến đâu, một kỳ thi học sinh giỏi nên lựa chọn văn bản theo tiêu chí nào, ai chịu trách nhiệm thẩm định? Đó là phản biện.

Nhưng từ việc không thích một bài thơ đi đến việc dùng những từ ngữ tục tĩu để gọi tác giả thì không còn là phản biện nữa.