Ai là tác giả câu "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia"?

Nhắc đến truyền thống hiếu học và trọng dụng người tài của dân tộc Việt Nam, nhiều người thường nhớ ngay đến câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Câu văn ngắn gọn nhưng hàm chứa quan điểm sâu sắc về vai trò của người tài đối với sự tồn vong, hưng thịnh của đất nước.

Tác giả câu nói nổi tiếng là vị đại thần triều Lê

Người viết câu “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” là Thân Nhân Trung (1419-1499), quê ở làng Yên Ninh, huyện Yên Dũng, nay thuộc tỉnh Bắc Giang. Ông là một nhà khoa bảng, nhà văn hóa và đại thần có uy tín dưới triều vua Lê Thánh Tông.

Con đường khoa cử của Thân Nhân Trung khá đặc biệt. Ông đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu, niên hiệu Quang Thuận thứ 10, năm 1469, khi đã ngoài 50 tuổi. Dù đỗ đạt tương đối muộn, ông nhanh chóng được triều đình trọng dụng, đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy chính quyền.

Thân Nhân Trung từng giữ chức Hàn lâm viện Thừa chỉ, Đông các Đại học sĩ, sau đó kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám . Ông cũng là một trong những văn thần được vua Lê Thánh Tông tin cậy, tham gia hội Tao Đàn Nhị thập bát tú và được phong Phó Đô nguyên soái.

Với vai trò của một nhà giáo dục và người tham gia tuyển chọn, đào tạo nhân tài, Thân Nhân Trung có điều kiện quan sát sâu sắc mối quan hệ giữa việc học, việc dùng người và sự phát triển của quốc gia. Tư tưởng ấy được thể hiện rõ trong những bài văn bia do ông soạn, đặc biệt là bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442.

Câu “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” ra đời trong hoàn cảnh nào?

Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho triển khai việc dựng bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, ghi danh những người đỗ đạt qua các khoa thi. Đây là dấu mốc quan trọng trong lịch sử khoa cử Việt Nam, thể hiện chủ trương tôn vinh người tài và khuyến khích việc học.

Trong đợt đầu tiên, triều đình dựng 10 tấm bia, ghi danh những người đỗ tiến sĩ từ khoa thi năm 1442 đến năm 1484. Thân Nhân Trung được giao soạn bài ký cho tấm bia ghi danh các tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba, năm 1442. Đây là tấm bia có niên đại sớm nhất trong hệ thống bia tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu.

Mở đầu bài ký, Thân Nhân Trung viết: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh. Nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí quốc gia là công việc cần kíp”.

Như vậy, câu nói không phải một lời nhận xét riêng lẻ hay một khẩu hiệu được sáng tác trong thời hiện đại. Nó nằm trong phần mở đầu bài văn bia, là luận điểm nền tảng để tác giả bàn về trách nhiệm của triều đình trong việc phát hiện, đào tạo và trọng dụng nhân tài.

Vì sao hiền tài được coi là nguyên khí của quốc gia?

Trong quan niệm truyền thống, “nguyên khí” có thể hiểu là nguồn năng lượng căn bản, yếu tố làm nên sức sống và sự vận hành của một cơ thể. Khi dùng hình ảnh này để nói về hiền tài, Thân Nhân Trung muốn khẳng định người tài chính là nguồn lực nền tảng quyết định sức mạnh của đất nước.

Một quốc gia có nhiều người tài, biết phát huy trí tuệ và năng lực của họ sẽ có điều kiện phát triển, củng cố sức mạnh và duy trì sự hưng thịnh. Ngược lại, nếu không biết tìm kiếm, bồi dưỡng, sử dụng người có tài đức, đất nước sẽ suy yếu vì thiếu những người đủ năng lực đảm đương công việc chung.

Điều đáng chú ý là Thân Nhân Trung không chỉ khẳng định vai trò của người tài mà còn đặt ra trách nhiệm của nhà cầm quyền. Muốn đất nước có nhiều hiền tài, triều đình phải quan tâm đến giáo dục, tổ chức thi cử, tuyển chọn người có năng lực và tạo điều kiện để họ cống hiến.

Trong phần tiếp theo của bài ký, tác giả cũng đề cập đến việc ban thưởng, vinh danh người đỗ đạt. Theo ông, việc khắc tên trên bia đá không đơn thuần là phần thưởng cho thành tích thi cử. Đó còn là cách khuyến khích người học, khiến người đỗ đạt ý thức hơn về trách nhiệm và danh dự của mình.

Bởi vậy, tư tưởng của Thân Nhân Trung không dừng ở việc ca ngợi người tài. Ông nhìn nhận việc đào tạo, tuyển chọn và trọng dụng nhân tài là một chính sách quan trọng của quốc gia, gắn trực tiếp với sự thịnh suy của đất nước.

Hơn 500 năm, câu nói vẫn còn nguyên ý nghĩa

Ngày nay, câu “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” vẫn thường được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về giáo dục, khoa học, văn hóa và chính sách phát triển nguồn nhân lực. Câu nói cũng được sử dụng như một lời nhắc nhở về vai trò của tri thức và trách nhiệm của xã hội trong việc phát hiện, bồi dưỡng người có năng lực.

Giá trị của tư tưởng này không chỉ nằm ở việc đề cao người tài, mà còn ở thông điệp đi kèm: Muốn có nhân tài phải chăm lo giáo dục, biết tuyển chọn công bằng và tạo môi trường để người có năng lực phát huy sở trường. Người tài cần được trân trọng, nhưng đồng thời cũng phải có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước.

Hệ thống 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hiện là những tư liệu đặc biệt quý giá về lịch sử khoa cử Việt Nam. Trên các tấm bia có tên tuổi của 1.304 vị tiến sĩ, cùng những bài ký phản ánh quan điểm giáo dục, tuyển chọn và sử dụng nhân tài qua nhiều thế kỷ. Năm 2011, hệ thống bia tiến sĩ được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong số những dòng chữ được khắc trên đá ấy, lời mở đầu của Thân Nhân Trung vẫn nổi bật bởi tư tưởng vượt khỏi giới hạn của một triều đại. Hơn 500 năm trước, ông đã nhìn thấy mối liên hệ giữa chất lượng nhân tài và vận mệnh quốc gia. Đó cũng là lý do câu nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” vẫn được nhắc lại cho đến hôm nay.