Việt Nam có nơi tục nam đi cưới nữ bắt nguồn từ cuộc thi đào ao, phe nữ thắng nhờ treo đèn lồng khiến đàn ông tưởng trời sắp sáng

Truyện xưa kể lại rằng vùng đất này cứ mỗi mùa khô đến lại rơi vào cảnh thiếu nước ngọt khiến ruộng rẫy khô cằn. Để có nguồn nước sinh hoạt thì người ta đã tổ chức một cuộc thi đào ao giữa hai nhóm nam và nữ. Bên nào đào xong trước và có ao sâu hơn cũng như rộng hơn thì sẽ giành phần thắng còn bên thua phải chịu trách nhiệm lo lễ cưới cho bên kia. Theo sự phân chia thì nhóm nam đào ao tròn ở phía Tây còn nhóm nữ đào ao vuông ở phía Đông. Người chỉ huy linh hồn của nhóm nữ là bà Om nên về sau cái ao này đã mang luôn tên của bà.

Bà Om hiểu rõ phe mình không thể nào thắng bằng sức vóc nên bà đã chọn cách thắng bằng mưu trí. Trước hết bà cho đội của mình vừa đào vừa ca múa. Tiếng hát rộn ràng vang sang bờ bên kia khiến nhóm nam tò mò bỏ dở việc đang làm để chạy sang xem nên công việc của họ bị chậm lại trông thấy.

Nhưng đòn quyết định thực sự chỉ đến vào lúc nửa đêm. Giao ước của cuộc thi là hai bên phải lập tức ngừng tay khi sao Mai mọc. Nắm bắt được điều này thì bà Om đã cho cắm một cây tre thật dài rồi treo lên đó một chiếc đèn lồng và hướng ánh sáng về phía Đông. Nhóm nam từ xa nhìn thấy ánh sáng ấy thì tưởng sao Mai đã lên nên rủ kéo nhau về nghỉ. Trong khi đó nhóm nữ vẫn tiếp tục đào miệt mài suốt đêm và xuất sắc hoàn thành trước.

Dân gian lưu truyền kể rằng chính từ cuộc thi ấy mà sinh ra tục nam phải đi cưới nữ và ở một bản kể khác thì quy định con cái phải theo họ mẹ.

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian ghi nhận câu chuyện này có đến khoảng mười dị bản khác nhau. Đơn cử như ở một bản khác thì hai người thi tài lại là Ông Lũy và Bà Om. Nhưng dù kể theo cách nào đi chăng nữa thì điểm chung cốt lõi vẫn là một người phụ nữ đã thắng cuộc bằng mưu trí và cộng đồng đã dựng nên cả một tục lệ để đời đời ghi nhớ điều đó.

Diện mạo của cái ao ấy vào ngày hôm nay

Ao Bà Om tọa lạc nằm ở Trà Vinh vốn là vùng đất nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau đợt sắp xếp lại đơn vị hành chính. Ao có dạng gần vuông nên dân địa phương vẫn quen miệng gọi là Ao Vuông và đã vinh dự được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1994.

Mặt ao rộng khoảng 15 hecta và có độ sâu chừng 2 mét. Tính cả bờ ao và khu rừng bao quanh thì toàn bộ khu danh thắng này rộng hơn 300 hecta và đặc biệt là nằm ngay giữa lòng một đô thị nhộn nhịp.

Nhưng thứ khiến người ta phải đứng lại chiêm ngưỡng lâu nhất lại không phải mặt nước mà là những gốc cây xung quanh.

Theo thông tin từ chính quyền địa phương thì khu rừng quanh ao có khoảng 500 cây sao và cây dầu cổ thụ với nhiều cây cao hàng chục mét và đã tồn tại hàng trăm năm tuổi. Điều đặc biệt nhất là bộ rễ của chúng không hề cắm sâu nằm dưới đất mà lại trồi hẳn lên mặt đất với có chỗ cao 1 tới 2 mét và uốn lượn thành đủ mọi hình thù kỳ dị.

Người dân ở đây giải thích rằng chất đất quanh ao rất hợp với loài cây sao và dầu nên cây lớn nhanh và bộ rễ dày lên qua hàng trăm năm. Trải qua thời gian dài thì mưa nhiều mùa đã cuốn dần lớp đất mặt đi và để lộ ra phần rễ vốn nằm sâu bên dưới. Thành ra có những gốc cây mà người lớn đứng cạnh cũng chỉ cao ngang bằng bộ rễ.

Mỗi độ rằm tháng Mười âm lịch thì mặt ao này chính là nơi đồng bào Khmer tập trung thả hoa đăng trong lễ Ok Om Bok vốn là lễ hội đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2014.

Ngôi chùa cổ kính dựng từ năm 990 bên bờ ao

Ngay cạnh ao là chùa Âng với tên Khmer là Wat Angkor Raig Borei. Theo ghi chép của nhà chùa thì nơi này được dựng từ năm 990. Ngôi chánh điện thực chất được xây lại bằng gỗ vào năm 1842 với 12 cột gỗ lớn chạm rồng và được sơn son thếp vàng. Nằm ở giữa chánh điện là tượng Phật cao 2 phẩy 1 mét và xung quanh có 55 pho tượng nhỏ hơn. Tường và trần đều được vẽ những bức bích họa tuyệt đẹp kể lại cuộc đời Đức Phật.

Khuôn viên chùa rộng khoảng 4 hecta và phía trước có một bảo tháp năm ngọn được xem là kiểu tháp duy nhất thuộc loại này ở Trà Vinh. Kiến trúc chùa là sự pha trộn hài hòa của nghệ thuật Khmer với nhiều ảnh hưởng văn hóa khác nhau nhằm tạo nên một dáng vẻ độc đáo không giống bất kỳ ngôi chùa nào ở miền Bắc hay miền Trung.

Chùa Âng cùng Ao Bà Om đã được xếp hạng di tích quốc gia trong cùng một đợt vào năm 1994. Trong khu vực này còn có sự hiện diện của Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer vốn là nơi trưng bày trang phục cùng nhạc cụ và đồ dùng của cộng đồng Khmer Nam Bộ.

Ba ngôi chùa Khmer khác đáng để ghé thăm

Trà Vinh vốn được mệnh danh gọi là xứ chùa Khmer và quanh khu vực này còn rất nhiều ngôi chùa có nét đẹp riêng.

Chùa Hang có tên Khmer là Kompong Chray có cổng chính được xây theo kiểu ba hang động nằm sát nhau. Khuôn viên chùa rợp bóng cây cổ thụ và là nơi trú ngụ của nhiều loài chim.

Chùa Cò mang tên Khmer là Nodol có hàng ngàn con cò và vạc về làm tổ nên vào mỗi buổi chiều đứng trong sân chùa bạn có thể nghe tiếng chim kêu râm ran về dày đặc trên các ngọn cây.

Chùa Vam Ray lại gây ấn tượng mạnh bằng kiến trúc như một cung điện sơn vàng rực rỡ với pho tượng Phật nhập niết bàn khổng lồ.

Gợi ý cách đi thế nào và lịch trình ghé thêm những gì?

Từ Thành phố Hồ Chí Minh về đây khoảng cách khoảng 130 kilomet và nếu chạy xe sẽ mất chừng hơn hai tiếng. Sau đợt sắp xếp lại đơn vị hành chính thì Trà Vinh hiện thuộc tỉnh Vĩnh Long nên khi tra cứu đường đi hay nơi lưu trú thì bạn nên tìm theo cả hai tên để khỏi bị sót thông tin.

Một chuyến đi chơi hai ngày là vừa đủ. Ngày đầu tiên bạn nên dành cho Ao Bà Om cùng chùa Âng và Bảo tàng Văn hóa Khmer rồi sau đó dạo quanh rừng cổ thụ lúc chiều muộn khi những tia nắng xiên qua tán cây. Ngày thứ hai bạn có thể đi chùa Hang và chùa Cò để nếm thử bánh ống cùng các món Khmer đặc sắc ở chợ địa phương.

Nếu còn thời gian thì bạn có thể ra Cồn Chim vốn là một cù lao rộng khoảng 62 hecta trên sông Cổ Chiên hiện đang làm du lịch cộng đồng theo mô hình được người dân gọi là con tôm ôm cây lúa. Xa hơn chút nữa là biển Ba Động với làng nghề muối cùng ruộng dưa hấu và rừng đước xanh mát.

Khi vào chùa bạn nên ăn mặc lịch sự và giữ yên lặng đồng thời tôn trọng nghi lễ của đồng bào Khmer. Ở khu rừng cổ thụ bạn đừng trèo lên các bộ rễ để chụp ảnh vì phần rễ lộ thiên ấy chính là thứ đang nuôi dưỡng những cây cổ thụ hàng trăm tuổi này.

Một cái ao do phụ nữ đào ra và một tục lệ cưới hỏi sinh ra từ đó cùng một ngôi chùa đã đứng ở đấy hơn mười thế kỷ và một rừng cổ thụ phơi rễ giữa lòng thành phố. Bốn thứ ấy nằm trọn vẹn trong một khuôn viên mà từ Thành phố Hồ Chí Minh đi xuống chỉ mất hơn hai tiếng đồng hồ di chuyển.

Thông tin tham khảo từ: VnExpress, Báo Cần Thơ, VOV và Thế giới Di sản.