Vì sao truyện cổ tích Hàn Quốc lại luôn bắt đầu bằng “cái thời loài hổ còn hút thuốc” chứ không phải "ngày xửa ngày xưa"?

Với những ai từng có một tuổi thơ êm đềm, tiếng thủ thỉ kể chuyện cổ tích trước giờ đi ngủ của ông bà hay cha mẹ luôn là một ký ức ngọt ngào. Hầu như mọi nền văn hóa trên thế giới đều nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ bằng những câu chuyện thần tiên - vừa để truyền nối sợi chỉ văn hóa ngàn đời, vừa giáo dục nhân cách cho con trẻ từ thuở còn bế bồng.

Kho tàng cổ tích của nhân loại dường như là vô tận, đại diện cho hàng trăm nền văn hóa với vô số mô-típ và cách lý giải thế giới khác nhau. Thế nhưng, có một điểm chung mà gần như ai cũng nhớ, đó là những câu từ mở đầu huyền thoại dẫn lối vào thế giới diệu kỳ. Nếu như người Việt Nam thân thuộc với cụm từ "Ngày xửa ngày xưa...", người Anh có "Once upon a time", người Pháp dùng "Il était une fois" hay người Nhật hô vang "Mukashimukashi", thì tại xứ sở kim chi, câu chuyện lại bắt đầu theo một cách hoàn toàn độc nhất vô nhị.

Trẻ em Hàn Quốc qua nhiều thế hệ đã lớn lên cùng câu mở đầu kỳ lạ: "Xưa, xưa lắm ở cái thời mà loài hổ còn hút thuốc..." (호랑이 담배 피우던 시절). Không đơn thuần là một liên tưởng tưởng tượng hài hước, cụm từ này ẩn chứa cả một tầng sâu lịch sử, văn hóa và tinh thần đả kích xã hội của người xưa.

Hình tượng "Ông Ba Mươi" trong tâm thức người Hàn

Theo Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc, loài hổ sở hữu dấu ấn văn hóa cực kỳ sâu đậm trong đời sống tâm linh nước này. Do địa hình phần lớn là đồi núi và thung lũng, hổ từng xuất hiện rất phổ biến trên bán đảo Triều Tiên.

Trong dân gian, hổ mang tính nhị nguyên đầy thú vị: có lúc là vị thần hộ mệnh linh thiêng, dẫn đường cho các vị anh hùng; nhưng cũng có lúc là kẻ thù hung dữ chắn đường. Về mặt ẩn dụ xã hội, hổ đại diện cho uy quyền, sức mạnh và tầng lớp thống trị phong kiến. Hình ảnh loài vật này thường xuyên xuất hiện trong các bức bích họa canh giữ mộ phần hoàng tộc hay tranh dân gian (Minhwa).

Từ thói quen "quốc dân" đến biểu tượng của sự bất bình đẳng

Sự kết hợp giữa "hổ" và "thuốc lá" chính là điểm mấu chốt tạo nên câu nói dân gian này. Thuốc lá bắt đầu du nhập vào Triều Tiên vào khoảng đầu thế kỷ 17 (những năm 1600). Ban đầu, người dân tin rằng hút thuốc là một liệu pháp chữa bệnh tốt cho sức khỏe. Thuốc lá nhanh chóng trở thành thói quen "quốc dân" — từ người già đến trẻ nhỏ, từ giới thượng lưu đến thường dân nghèo khổ đều có thể cầm tẩu hút thuốc.

Tuy nhiên, khi tầng lớp phong kiến cầm quyền (như thời nhà Joseon) nhận thấy sự phổ biến này, họ bắt đầu áp đặt các quy định khắt khe để phân chia giai cấp: Dân thường không được phép hút thuốc trước mặt những người có vị thế cao hơn. Giới bình dân bị hạn chế mua bán, trong khi giới quý tộc biến tẩu thuốc thành biểu tượng của sự giàu sang bằng cách chạm khắc vàng, bạc và ngọc quý.

Chính sự chèn ép này đã khơi nguồn cho tinh thần châm biếm của nhân dân lao động. Hình ảnh "hổ ngậm tẩu thuốc" ra đời như một biểu tượng ẩn dụ cho tầng lớp quan lại thong dong hưởng thụ đặc quyền, trong khi người dân nghèo chỉ biết đứng nhìn với niềm ước khao khát bình đẳng.

Lời mở đầu cho những câu chuyện xa xưa

Qua thời gian, nét nghĩa đả kích giai cấp dần phai mờ. Cụm từ "thời mà loài hổ còn hút thuốc" được người dân "thêm mắm dặm muối" và trở thành câu nói cửa miệng quen thuộc mỗi khi bắt đầu một câu chuyện dân gian.

Nó vừa thể hiện sự hóm hỉnh đặc trưng của người Hàn, vừa phát đi một tín hiệu ngầm: câu chuyện sắp kể xảy ra ở một thời đại xa xưa đến mức phi thực tế — xa hơn cả lịch sử xuất hiện của cây thuốc lá, nơi mà ngay cả loài hổ hung dữ cũng biết ngồi châm tẩu hút thuốc như con người.

Từ một tiếng nói phản kháng xã hội thuở ban đầu, "cái thời loài hổ còn hút thuốc" đã trở thành chiếc chìa khóa diệu kỳ mở ra thế giới cổ tích của xứ sở kim chi, lưu giữ trọn vẹn ký ức lịch sử và khát vọng bình đẳng của cả một dân tộc.