Bí ẩn Henry Symeonis: Vì sao sinh viên Oxford phải thề "không bao giờ tha thứ" cho một kẻ vô danh suốt 5 thế kỷ?

Hãy hình dung khung cảnh uy nghiêm bên trong đại giảng đường của Đại học Oxford vào những thế kỷ trước: dưới những vòm mái đá cổ kính, các tân Thạc sĩ trong trang phục áo choàng thụng đen nghiêm trang giơ tay tuyên thệ trước ban giám hiệu. Nhưng xen giữa những điều khoản trang trọng về đạo đức học thuật và nghĩa vụ phụng sự nhà trường, mọi cử nhân muốn nhận bằng Thạc sĩ đều phải dĩnh đạc đọc lên một câu thề vô cùng kỳ quặc: "Thề sẽ không bao giờ hạ mình quay lại làm Cử nhân, và tuyệt đối không bao giờ hòa giải với Henry Symeonis."

Chi tiết ấy tạo nên một trong những nghịch lý hài hước và dai dẳng nhất lịch sử viện hàn lâm. Trong suốt hơn năm thế kỷ - từ thời Trung cổ đến tận đợt rà soát quy chế năm 1827 - hàng chục thế hệ trí thức kiệt xuất, từ các tân Thạc sĩ cho đến các Hiệu trưởng hay Trưởng khoa của Oxford, đều mẫn cán lặp lại lời thề đó mà không một ai biết Henry Symeonis rốt cuộc là ai và đã đắc tội gì với nhà trường. Mối thù bị "đóng băng" trong quy chế lâu đến mức lý do tồn tại của nó hoàn toàn biến mất khỏi ký ức người đời, biến gã đàn ông bí ẩn kia thành một "kẻ thù bóng ma" được duy trì hoàn toàn bằng sự bảo thủ của tập tục.

Thế nhưng, đằng sau sự vô lý đến buồn cười ấy lại không phải một trò đùa. Lời thề dài 550 năm này chính là một "hóa thạch sống" lưu giữ ký ức về một vụ án mạng bạo lực năm 1242, một thương vụ mua bán công lý trắng trợn bằng tiền của Hoàng gia Anh, và trên hết là đỉnh điểm của mâu thuẫn sinh tử kéo dài hàng thế kỷ giữa giới học giả và thị dân địa phương.

Tội ác giữa lòng thành phố học thuật

Để hiểu được nguồn gốc mối thù, cần ngược dòng thời gian về thế kỷ 13, khi Oxford không phải một thị trấn đại học yên bình mà là một "chảo lửa" xung đột sắc lạnh giữa hai phe: "Town" (thị dân địa phương) và "Gown" (giới học thuật mặc áo choàng). Nhờ sự bảo hộ của Hoàng gia, các học giả Oxford được hưởng hàng loạt đặc quyền về thuế vụ và pháp lý, vượt lên trên luật pháp địa phương. Sự ưu ái này khiến thị dân vô cùng bất mãn. Họ coi sinh viên là những kẻ ngoại tỉnh hợm hĩnh, quấy rối trật tự nhưng lại luôn được bao che, trong khi người dân địa phương liên tục bị o ép về kinh tế. Môi trường ngột ngạt ấy chỉ chờ một mồi lửa để bùng nổ.

Mồi lửa ấy đã xuất hiện vào tháng 5 năm 1242. Henry Symeonis - một trong những thị dân giàu có và quyền lực bậc nhất Oxford - cùng một nhóm người khác trong thành phố đã bị kết tội giết chết một sinh viên của nhà trường. Sự việc gây chấn động cộng đồng học thuật. Vua Henry III can thiệp: ông tuyên phạt Symeonis và đồng phạm khoản tiền 80 bảng Anh - một con số khổng lồ thời bấy giờ - đồng thời buộc họ rời khỏi Oxford, không được đến gần hơn Northampton (cách Oxford khoảng 100km) cho đến khi nhà vua từ nước ngoài trở về.

Nhưng bản án ấy không kéo dài được lâu. Vua trở về vào mùa thu năm đó, và các văn tự đất đai còn lưu tại Thư viện Bodleian cho thấy, ngay từ mùa xuân năm sau (1243), Symeonis đã có mặt trở lại ở Oxford, tiếp tục xuất hiện với tư cách một trong các bên liên quan trong nhiều giao dịch bất động sản tại đây.

Hơn hai mươi năm sau, đầu năm 1264, giữa lúc Chiến tranh Quý tộc lần thứ hai đang định hình, vua Henry III ra lệnh cho toàn bộ giảng viên và sinh viên rời khỏi Oxford, với lý do ông không còn bảo đảm được an toàn cho họ khi biến thành phố thành trung tâm quân sự. Chỉ hai tuần sau, ngày 25/3/1264, nhà vua bất ngờ ban sắc lệnh ân xá hoàn toàn cho Henry Symeonis về tội giết người 22 năm trước, cho phép ông ta quay lại sinh sống tại Oxford, đồng thời yêu cầu nhà trường không được lấy việc này làm cớ rời bỏ thành phố. Theo nhận định của người phụ trách văn khố Bodleian, nhiều khả năng Symeonis đã dùng tiền để đổi lấy sự khoan hồng này - dù động cơ cụ thể phía triều đình đến nay vẫn chưa có tài liệu nào xác nhận rõ ràng.

Đối với Đại học Oxford, đây là một "cú tát" tráo trở: công lý cho người sinh viên tử nạn hai mươi năm trước gần như bị chà đạp, còn kẻ bị kết tội thì nghiễm nhiên được quay về sống ngay trước mắt họ, kèm theo lệnh cấm không được phản ứng. Không thể chống lại sắc lệnh của nhà vua bằng vũ lực, cộng đồng học thuật Oxford đã lặng lẽ phớt lờ yêu cầu đó và chọn cách giáng trả bằng thứ vũ khí duy nhất họ nắm trọn quyền quyết định: bộ quy chế nhà trường (Corpus Statutorum).

Chính tại thời điểm này, giới học giả đã khắc tên Henry Symeonis vào điều khoản tuyên thệ bắt buộc dành cho các tân Thạc sĩ, biến một mối hận có thật thành một nghĩa vụ thể chế - buộc từng thế hệ tri thức tương lai phải giơ tay thề không bao giờ chấp nhận hòa giải với ông ta. Một bản án vĩnh viễn bằng lời thề, từ đây, chính thức được thiết lập.

Sự suy vong của ký ức

Thế nhưng, điều kỳ lạ nhất trong lịch sử mối thù này không nằm ở bản án năm 1264, mà nằm ở sự suy vong tàn nhẫn của ký ức con người qua thời gian. Khi thế hệ những học giả trực tiếp nếm trải nỗi uất hận năm xưa qua đời, câu chuyện về vụ sát hại sinh viên và thương vụ mua chuộc công lý của Henry Symeonis dần chìm vào quên lãng. Chỉ sau vài thế hệ, cái tên Symeonis trong quy chế Corpus Statutorum đã biến thành một ẩn số hoàn toàn. Lời thề vẫn được cất lên đều đặn trong các buổi lễ tốt nghiệp.

Đến thế kỷ 17, Brian Twyne - người quản lý kho lưu trữ đầu tiên của Oxford - khi cố gắng giải mã lời thề kỳ quặc này trong cuốn Antiquitatis Academiae Oxon Apologia (1608), đã đoán mò rằng Symeonis vốn là một giảng viên bị gạch tên vì gian lận bằng Cử nhân để xin vào một tu viện nước ngoài. Sự thật về một vụ án mạng bạo lực đã bị thay thế bằng một lỗi vi phạm hành chính. Đến năm 1651, khi đề xuất xóa bỏ quy chế này lần đầu tiên được đưa ra hội đồng nhà trường, nó lập tức bị từ chối không rõ lý do.

Lúc bấy giờ, lời thề đã cổ xưa đến mức không ai còn hiểu gốc tích, nhưng chính "tuổi đời" miên man của nó lại tạo ra một thứ quyền lực tâm linh: người ta sợ hủy bỏ nó chỉ vì nó đã tồn tại quá lâu.

Trường hợp này trở thành một minh chứng kinh điển cho hiện tượng ngụ ngôn "Con mèo ở thiền viện" trong đời sống viện hàn lâm. Một tập tục ban đầu ra đời nhằm mục đích cụ thể, nhưng theo thời gian, mục đích ấy biến mất, chỉ còn lại cái vỏ nghi thức được duy trì một cách quán tính và mù quáng. Cả một hệ thống trí thức đỉnh cao đã kiên trì "buộc con mèo vào cột" suốt 550 năm chỉ vì các thế hệ trước từng làm như vậy.

Phải đến tận năm 1912, "sương mù" lịch sử mới chính thức được vén màn nhờ công trình lội ngược dòng của Reginald Lane Poole - nhà quản lý kho lưu trữ Oxford. Bằng cách đào xới lại các cuộn kim thư và hồ sơ giao dịch Hoàng gia từ thế kỷ 13, Poole đã trả lại đúng bản chất cho cái tên Henry Symeonis: không phải một giảng viên gian lận, mà là một sát nhân đã dùng tiền mua tự do.

Tuy nhiên, bức tranh lịch sử chỉ thực sự hoàn thiện vào tháng 12/2023, qua bài nghiên cứu cập nhật của Alice Millea từ Thư viện Bodleian. Millea đã đính chính một chi tiết quan trọng mà Poole từng nhầm lẫn: cuộc sơ tán của Oxford sang Northampton năm 1264 không phải là động thái bỏ đi để "phản đối" lệnh xá tội của Vua Henry III. Thực chất, nhà trường phải sơ tán vì bị trưng dụng làm căn cứ quân sự. Nhưng điều tài tình của giới học thuật Oxford nằm ở chỗ: ngay sau đó, khi Vua Henry III bị phe Quý tộc bắt giam trong chiến tranh, họ đã tận dụng khoảnh khắc Hoàng gia thất thế để ngay lập tức "đóng dấu" lời thề chống Symeonis vào quy chế vĩnh viễn - một hành động trả đũa pháp lý ngầm mà Nhà vua không còn quyền lực để can thiệp hay bãi bỏ.

Mối thù kéo dài hơn nửa thiên niên kỷ cuối cùng cũng đi đến hồi kết vào năm 1827, khi Đại học Oxford tiến hành đợt rà soát quy chế toàn diện. Hội đồng nhà trường lặng lẽ thông qua quyết định bãi bỏ lời thề với Henry Symeonis. Trong biên bản ghi nhớ, người ta chỉ tìm thấy vài dòng ngắn gọn và mơ hồ - không một lời giải thích bối cảnh, cũng chẳng hề đính kèm bất kỳ lý do lịch sử nào. Sự im lặng ấy đầy ngụ ý: vào khoảnh khắc đặt bút xóa bỏ lời tuyên thệ, chính hội đồng quản trị cũng chẳng còn ai biết mình vừa khai tử cái gì.

Trường hợp của Henry Symeonis trở thành một di sản độc đáo, phản ánh trọn vẹn bản chất của Đại học Oxford cũng như các thể chế đại học lâu đời: một sức sống mãnh liệt, kiên cường nhưng cũng đi kèm sự bảo thủ đến mức buồn cười. Đó là nơi các tập tục có thể sống khỏe qua hàng thế kỷ, vượt qua vô số cuộc chiến tranh và cải cách, tồn tại thuần túy nhờ sức nặng của thói quen và sự tôn sùng truyền thống.

Thế nhưng, sự giễu nhại lớn nhất của lịch sử lại nằm ở chính cái kết này. Mục đích ban đầu của Oxford khi đưa Symeonis vào quy chế là nhằm trừng phạt, vĩnh viễn ruồng bỏ và biến gã thành kẻ bị toàn thể thể chế oán hận. Nhưng chính sự kiên trì bảo thủ ấy lại phản tác dụng. Thay vì đẩy kẻ thủ ác vào hư vô, nhà trường đã vô tình trao cho gã một sự "bất tử" kỳ lạ. Một thị dân sát nhân của thế kỷ 13, nhờ vào lời thề bị lãng quên, đã trở thành cái tên được hàng vạn trí thức kiệt xuất lặp đi lặp lại suốt 550 năm - một di sản kỳ quặc mà có lẽ cả Henry Symeonis lẫn các học giả Oxford năm xưa đều không bao giờ ngờ tới.