Bạn thật sự có gu hay chỉ đang thể hiện mình có gu?

Sự đồng điệu của thế giới phẳng đôi khi tạo nên những tình huống "dở khóc dở cười" mang tính giải trí rất cao. Hãy tưởng tượng bạn vừa chi một khoản tiền không nhỏ cho tấm vé máy bay bay thẳng đến Seoul, hào hứng bước vào một quán cà phê đang "hot" ở khu Hongdae để tìm kiếm chút cảm hứng bản địa. Nhưng ngay khi vừa yên vị, bạn chợt nhận ra góc tường bê tông thô vị trí này, chiếc ống nước chạy dọc trần nhà kia, và cả bộ bàn ghế sắt vuông vắn trước mặt trông... chẳng khác gì quán cà phê quen thuộc ngay trong ngõ nhỏ cạnh nhà bạn ở Sài Gòn. Nếu bạn chụp một bức ảnh check-in mà quên bật định vị, bạn bè ở nhà hoàn toàn có thể tưởng bạn chỉ đang trốn việc ra đầu ngõ ngồi làm ly bạc xỉu. Chủ nghĩa tối giản công nghiệp (warehouse minimalism) đã thành công rực rỡ trong việc tạo ra những "giao lộ thẩm mỹ" xuyên quốc gia, nơi ranh giới địa lý bị xóa nhòa chỉ bằng một công thức thiết kế.

Lướt mạng xã hội vào một buổi tối rảnh rỗi cũng mang lại một cảm giác quen thuộc tương tự. Bạn lướt qua mười chiếc tài khoản của mười cô nàng sành điệu khác nhau, để rồi nhận ra họ đang mặc chung một kiểu váy linen minimalism, chụp ảnh ở những góc nghiêng giống nhau, và phủ lên tấm hình một bộ lọc màu phim tương đồng. Mọi thứ hiện ra vô cùng gọn gàng, vừa mắt và "chuẩn aesthetic". Sự đồng điệu này mang lại một cảm giác an toàn và dễ chịu đến mức kỳ lạ, giống như việc chúng ta đang cùng nhau tham gia vào một bộ đồng phục thẩm mỹ toàn cầu, nơi cái đẹp đã được định sẵn thành một đáp án mẫu mà chỉ cần chép theo là chắc chắn sẽ được điểm cao.

Thực ra, đây là một đặc ân của thời đại kỹ thuật số. Các thuật toán thông minh đang làm rất tốt nhiệm vụ của một người trợ lý: gợi ý cho chúng ta những gì đẹp nhất, xu hướng nhất để không ai bị bỏ lại phía sau. Nhưng chính sự "chuẩn chỉnh" được dọn sẵn ấy lại vô tình tạo ra một áp lực dễ thương: chúng ta luôn bận rộn để đổi mới, luôn khát khao chạm tới một chuẩn mực "aesthetic" chung để được công nhận.

Để rồi đôi khi, giữa những bộ cánh thời thượng và những không gian hoàn hảo, ta chợt tự hỏi: Liệu gu thẩm mỹ có đơn thuần là việc chọn đúng những gì đang thịnh hành? Hay bản chất của "gu" lại là một thứ gì đó riêng tư và thơ mộng hơn thế - thứ không nằm ở giá tiền của món đồ, mà nằm ở cách chúng ta lặng lẽ góp nhặt những mảnh vỡ của trải nghiệm để tự định nghĩa thế giới của riêng mình?

1. Gu cá nhân hay là tấm danh thiếp thể hiện mình sành điệu?

Chúng ta thường có một sự nhầm lẫn kinh điển rằng gu là một thứ căn cước có thể mua bằng tiền, và nhãn mác chính là bằng chứng ngoại phạm cho sự sành điệu. Nghịch lý là, những nỗ lực phát đi tín hiệu một cách lộ liễu và ồn ào nhất lại thường là thứ tố cáo sự nghèo nàn về thế giới quan rõ ràng nhất.

Hãy nhìn vào cách một người bộc lộ phông văn hóa của mình để thấy sự khác biệt. Một người có gu ẩm thực sâu sắc sẽ không bao giờ gào lên với thế giới rằng: "Tôi đã ăn ở một trăm nhà hàng Michelin rồi đấy!". Sự sành sỏi của họ nằm ở cách họ kín đáo nhận ra sự chuyển biến tinh tế của các tầng gia vị trong một món ăn, hay kể một câu chuyện đầy say mê về nguồn gốc của một nguyên liệu bản địa khi có dịp ngồi lại cùng những người tri kỷ.

Nó cũng giống như một người đọc sách nhiều vậy. Họ chẳng cần phải chụp một bức ảnh lung linh, ngồi tạo dáng trước một giá sách đồ sộ đầy những gáy sách còn mới tinh chưa một nếp gấp để chứng minh học vấn. Chiều sâu của họ tự khắc được lan tỏa một cách tự nhiên và nhẹ nhàng nhất thông qua thế giới quan và cách họ dẫn dắt một cuộc trò chuyện thường nhật.

Khi một người cần đến sự bảo chứng của những logo to bản phủ từ đầu đến chân hay một không gian nhồi nhét đầy những món đồ đắt đỏ chỉ để chứng minh "tôi có gu", họ đang vô tình biến mình thành một billboard di động hơn là một bản thể có thẩm mỹ. Gu thẩm mỹ không có nghĩa vụ phải là một tấm danh thiếp để khoe mẽ hay một thứ vũ khí tối tân để áp đặt vị thế xã hội lên người đối diện.

Bởi vì bản chất của một gu thẩm mỹ chín muồi vốn dĩ không nằm ở phép cộng, mà nằm ở phép trừ. Đó là nghệ thuật của sự tiết chế. Hãy nhìn vào cách The Row vươn lên trở thành một trong những thương hiệu thời trang xa xỉ được khao khát nhất thế giới hiện nay. Giữa một thị trường luôn gào thét để gây chú ý, họ chọn cách chiến thắng bằng sự im lặng tuyệt đối: không một chiếc logo nào được hiển thị trên sản phẩm. Giá trị của một chiếc túi hay một chiếc áo khoác từ nhà mốt này nằm ở phom dáng chuẩn xác, chất liệu thượng hạng và kỹ nghệ cắt may đỉnh cao - những thứ mà chỉ những người có cùng tần số thẩm mỹ mới tự nhận biết được khi lướt qua nhau trên phố.

Người có gu thực sự biết rõ sức mạnh của những khoảng lặng và sự tinh tế của việc "biết dừng lại đúng lúc" như thế. Họ không "đắp" lên mình mọi thứ xu hướng hay nhồi nhét mọi chi tiết phức tạp vào một tác phẩm chỉ vì chúng đang thịnh hành. Họ biết cách loại bỏ những thứ thừa thãi, gọt dũa đi những lớp trang hoàng hào nhoáng để giữ lại cái cốt lõi nguyên bản nhất. Chính cái khoảng trống được chừa lại sau sự tiết chế ấy mới là nơi cá tính thực sự lên tiếng - một tiếng nói không cần phải hét lên nhưng ai cũng phải lắng nghe.

Hơn cả sự duy mỹ, gu tốt suy cho cùng còn mang một sứ mệnh chữa lành. Nó không sinh ra để tạo áp lực, để phân tầng giai cấp hay khiến những người xung quanh cảm thấy bị choáng ngợp và tự ti. Một không gian có gu, một bộ trang phục có gu hay một lối sống có gu luôn có một năng lực kỳ diệu: làm cho con người ta cảm thấy dễ chịu. Nó xoa dịu thị giác, tạo ra một bầu không khí bình yên và khiến người đối diện cảm thấy được chào đón, được thả lỏng. Gu thẩm mỹ đích thực không bắt bạn phải gồng mình lên để ngưỡng mộ, mà nó nhẹ nhàng mời gọi bạn bước vào một thế giới nơi sự tinh tế và cảm giác an yên cùng chung sống.

2. Những chiếc bẫy “hao tiền tốn của”

Văn hóa đại chúng ngày nay đang vận hành như một cuốn băng được tua nhanh bằng tốc độ chóng mặt, nơi người ta định giá mọi trải nghiệm bằng tuổi thọ của một chiếc story 24 giờ. Hệ quả là cuộc sống thường nhật của chúng ta đang mắc kẹt trong một căn bệnh chung: chứng nghiện sự mới mẻ. Chúng ta háo hức xếp hàng thử bằng được món ăn vừa "lên xu hướng" sáng nay, để rồi sẵn sàng lãng quên nó vào tối ngày mai chỉ vì một trào lưu khác vừa mới soán ngôi. Minh chứng trần trụi nhất cho vòng xoáy vội vã này là cách chúng ta chọn lựa điểm đến, món ăn, hay thậm chí là cách giải trí. Người ta không còn kiên nhẫn để tìm hiểu sâu về một quán ăn gia truyền ba đời ẩn mình trong ngõ nhỏ, mà dễ dàng bị thu hút bởi những địa điểm được review rầm rộ bởi các influencer có hàng triệu lượt theo dõi - nơi mà trải nghiệm thực tế thường tỷ lệ nghịch với độ lung linh trên màn hình. Đó là một sự thừa nhận cay đắng rằng bề nổi đang lấn át bề sâu, và những cú chạm màn hình vô hồn đã chiến thắng những giá trị được tích lũy bằng thời gian và sự tâm huyết.

Sự ám ảnh với các "khoảnh khắc viral" tạo ra một ảo tưởng rằng cái đẹp có thể được sinh ra sau một đêm. Người ta quên mất một sự thật tối thượng: để một phong cách, một biểu tượng hay một tác phẩm nghệ thuật thực sự có linh hồn, nó bắt buộc phải đi qua bộ lọc của thời gian. Thời gian để thử nghiệm, để sai lầm, để tiến hóa và để lắng đọng. Khi tước đoạt đi dòng chảy tự nhiên này, thứ chúng ta nhận về chỉ là những sản phẩm thẩm mỹ ăn liền, bóng bẩy ở lớp vỏ nhưng rỗng tuếch ở cốt lõi - những thứ chỉ đủ sức làm dịu cơn khát của thuật toán chứ không thể ở lại trong tâm trí con người.

Trong khi thế giới ngoài kia mải miết rượt đuổi những hào nhoáng nhất thời, những giá trị cốt lõi nhất lại bị bỏ quên một cách đáng tiếc. Đó là sự kiên nhẫn và một quá trình phát triển chậm nhưng thành thật. Có một vẻ đẹp rất thơ của những thứ lớn lên từ từ, của một người nghệ sĩ dành hàng trăm giờ chỉ để hiểu cách một vệt màu tương tác với ánh sáng, hay một thương hiệu kiên trì nuôi dưỡng tệp khách hàng bằng chất lượng chứ không bằng chiêu trò. Sự phát triển tự thân và lặng lẽ đó không thể tạo ra những tiếng nổ truyền thông vang dội, nhưng nó tạo ra bộ rễ cắm sâu vào văn hóa đại chúng. Hãy nhìn vào cách Frank Ocean vận hành thế giới của riêng mình. Trong kỷ nguyên mà dòng chảy âm nhạc bị công nghiệp hóa đến mức tàn nhẫn, nơi các nghệ sĩ bị cuốn vào áp lực phải "ra bài" đều đặn như những chiếc máy nợ deadline của thuật toán để duy trì sự hiện diện trên các bảng xếp hạng, Frank Ocean chọn cách... biến mất. Sau chương hoàng kim của album Blonde vào năm 2016, anh thản nhiên thả mình vào sự im lặng ròng rã suốt một thập kỷ. Không một chiến dịch truyền thông, không một chiêu trò giữ nhiệt đời tư, càng không có những lời hứa hẹn mập mờ để chiều lòng đám đông đang sốt ruột.

Sự ẩn dật của Frank Ocean không phải là một chiến lược marketing ngược dòng, mà là sự kiêu hãnh của một người hiểu rõ: những tuyệt tác có linh hồn không bao giờ được sinh ra từ sự vội vã. Anh chấp nhận đứng ngoài vòng xoáy tiến hóa của mạng xã hội để đổi lấy sự lắng đọng của trải nghiệm sống. Có một vẻ đẹp rất thơ, rất nguyên bản của những thứ được nuôi dưỡng từ từ như thế. Nó không tạo ra những tiếng nổ truyền thông vang dội mỗi tuần, nhưng nó xây dựng nên một thứ quyền lực tối cao trong văn hóa đại chúng: khi cả thế giới phải kiên nhẫn chờ đợi bạn, thay vì bạn phải chạy theo để giữ chân họ. Khi một người làm nghệ thuật dám trung thực với tốc độ của chính mình, tác phẩm của họ không còn là một sản phẩm giải trí hợp thời, mà trở thành một di sản không thể bị thay thế.

Bên cạnh sự kiên nhẫn, một giá trị khác cũng đang bị đánh giá thấp là sự "lập dị có tính toán" (curated decadence). Nhiều người lầm tưởng rằng từ bỏ chủ nghĩa tối giản nghĩa là rơi vào sự bừa bãi, hỗn độn. Nhưng không, những bộ óc có gu nhất luôn biết cách chơi đùa với chủ nghĩa tối đa (maximalism) bằng một sự chính xác tuyệt đối. Đó là sự dũng cảm dám đẩy mọi giới hạn đi xa hơn một chút, pha trộn những mảng màu gắt, những chất liệu đối chọi hay những phom dáng dị biệt, nhưng tất cả được kiểm soát bởi một tư duy duy mỹ nhạy bén. Sự lập dị này không phải là một tiếng hét vô nghĩa để gây chú ý, mà là một tuyên ngôn cá nhân đầy kiêu hãnh - nơi bản sắc độc bản được tìm thấy khi bạn từ chối sự an toàn của những khuôn mẫu bọc đường ngoài kia. Alessandro Michele là một đại diện cho câu chuyện này qua cách ông từng hồi sinh Gucci hay những gì ông đang tái định nghĩa tại Valentino. Trước khi Michele xuất hiện, thế giới thời trang gần như bị thống trị bởi sự lạnh lùng, ngăn nắp của chủ nghĩa tối giản. Nhưng Michele đã bước vào và bày ra một bữa tiệc của sự "ngông cuồng" có tư duy. Ông thẳng tay trộn lẫn những hoa văn Phục hưng cổ kính với văn hóa đường phố đương đại, đặt những mảng màu chói gắt đối chọi nhau bên cạnh những chi tiết thêu tay kỳ công và phụ kiện lập dị. Nếu rơi vào tay một kẻ nghiệp dư, mớ hỗn độn đó sẽ là một thảm họa thị giác. Nhưng dưới bộ óc duy mỹ nhạy bén của Michele, tất cả lại hòa quyện thành một chỉnh thể lộng lẫy, đầy mê hoặc và có kiểm soát.

Đó chính là sự dũng cảm dám đẩy mọi giới hạn đi xa hơn một chút, pha trộn những phom dáng dị biệt nhưng được định hình bởi một kiến thức sâu sắc về lịch sử và nghệ thuật. Sự lập dị này không phải là một tiếng hét vô nghĩa để gây chú ý hay một trò lố trên thảm đỏ, mà là một tuyên ngôn cá nhân đầy kiêu hãnh - nơi bản sắc độc bản được tìm thấy khi bạn từ chối sự an toàn của những khuôn mẫu bọc đường ngoài kia để tự kiến tạo một đế chế thẩm mỹ độc tôn cho riêng mình.

3. Làm thế nào để “có gu”?

Hành trình đi tìm bản sắc cá nhân giữa một thời đại mà ai cũng muốn định nghĩa hộ bạn thế nào là "đẹp" và “chất” giống như việc tìm đường trong một mê cung đầy gương phẳng. Bạn rất dễ bị lạc vào những phản chiếu của số đông. Vậy làm thế nào để bóc tách những lớp xu hướng vay mượn và chạm vào chiếc la bàn thẩm mỹ của riêng mình? Câu trả lời không nằm ở một khóa học đắt đỏ, mà nằm ở một chiến lược tự thân gồm ba bước:

Bước đầu tiên và cũng là bước thử thách nhất: Dũng cảm ngắt kết nối với thuật toán. Màn hình điện thoại là một bộ lọc hoàn hảo, nhưng nó chỉ cho bạn thấy những gì thế giới đã phê duyệt. Nếu chỉ ăn, ngủ và thở bằng bảng tin được tối ưu hóa cho số đông, gu của bạn suy cho cùng cũng chỉ là một phiên bản phái sinh của trí tuệ nhân tạo. Muốn có một căn cước thẩm mỹ độc lập, bạn phải bước ra ngoài và chạm vào trí tuệ tự nhiên. Hãy đi tìm những trải nghiệm không thể "like" hay "share": một cuộc trò chuyện sâu sắc với một người làm nghề thủ công, những chuyến đi không có trong bản đồ du lịch, hay những buổi chiều lang thang vô định trong các tiệm đồ cũ (thrift shop). Ở đó, giữa những món đồ nhuốm màu thời gian, bạn bị bắt buộc phải dùng bản năng để chọn lựa chứ không có một lượt đánh giá 5 sao nào dẫn đường. Gu thẩm mỹ được xây dựng từ chính những sai lầm, những lần phối đồ trông có vẻ "kỳ cục" khi thử nghiệm, chứ tuyệt đối không bao giờ được sinh ra từ sự an toàn của những chiếc khuôn đúc sẵn.

Khi đã có đủ trải nghiệm thực tế, hãy chuyển sang bước hai: Tìm kiếm "sự mặc định" của bản thân. Xu hướng thời trang hay các phong cách nội thất suy cho cùng cũng chỉ là những vị khách qua đường, đến rồi đi theo mùa. Nhưng nếu bạn chịu khó quan sát bảng lịch sử lựa chọn của chính mình sau nhiều năm, bạn sẽ phát hiện ra những "mẫu số chung" kỳ lạ. Đó có thể là một tông màu trầm mà bạn luôn vô thức chọn khi mua sách, một loại chất liệu thô mộc như lanh, gốm mộc khiến bạn thấy dễ chịu khi chạm vào, hay một bầu không khí tĩnh lặng của những bản nhạc không lời. Những chi tiết lặp đi lặp lại này không phải là sự ngẫu nhiên, chúng chính là DNA thẩm mỹ bản địa của bạn. Việc gọi tên được những "sự mặc định" này sẽ giúp bạn đứng vững trước mọi cơn bão xu hướng, bởi bạn biết rõ cái gì thuộc về mình và cái gì chỉ là sự hào nhoáng nhất thời của thế giới bên ngoài.

Cuối cùng, hãy học cách "nhặt nhạnh" có tư duy. Có một sự thật vừa giải phóng vừa thực tế: trên đời này không có gì là nguyên bản hoàn toàn. Những bộ óc vĩ đại nhất cũng là những kẻ biết cách "mượn" ý tưởng một cách thông minh nhất. Người có gu không phải là một vị thánh tự tạo ra mọi thứ từ hư vô. Họ là những người giám tuyển xuất sắc cho cuộc đời mình. Họ biết nhặt một chút tinh tế từ bộ phim kinh điển của thập niên 90, mượn một chút triết lý giản lược từ nghệ thuật Nhật Bản, rồi đem tất cả những mảnh ghép tinh hoa đó thả vào chiếc phễu thời gian của cá nhân. Họ cho những ý tưởng đó thời gian để thẩm thấu trong suy nghĩ, cho đến khi chúng hòa quyện và biến đổi thành một thứ ngôn ngữ mới - ngôn ngữ mang thương hiệu của chính họ.

Suy cho cùng, gu thẩm mỹ không phải là một bộ quy tắc đóng khung được ban phát từ các chuyên gia, càng không phải là một bài kiểm tra để chúng ta phải chấm điểm lẫn nhau. Nó là một cuộc đối thoại không hồi kết giữa những gì thuộc về quá khứ bạn đã đi qua, những gì thuộc về hiện tại bạn đang sống, và cả những rung động rất đỗi riêng tư trong trải nghiệm của mỗi người. Gu không có một đích đến cố định; nó tiến hóa cùng với sự trưởng thành của chính bạn.

Giữa một thế giới phẳng luôn tìm cách đồng hóa tất cả chúng ta thành những bản sao bóng bẩy, chuẩn chỉnh và vừa vặn với các thuật toán, việc có gu bỗng nhiên trở thành một hành động cần đến lòng can đảm. Người có gu nhất, suy cho cùng, chính là người dũng cảm nhất. Đó là người dám bảo vệ những ý tưởng tưởng chừng như "kỳ cục" hay lỗi thời của mình trước sự phán xét của số đông.

Họ dám chấp nhận sự khác biệt, dám đi chậm lại, và biết cách chủ động giữ một khoảng cách an toàn với những tiếng ồn ào, vội vã ngoài kia. Khi bạn học được cách khước từ những áp lực phải "ấn tượng" để quay về với những gì thực sự làm mình thấy thích thú, đó là lúc điểm nhìn của bạn trở thành độc bản. Bạn không cần phải là một ai khác để trở nên đặc biệt, bởi vì chính sự thành thật với bản thân đã là một thứ nghệ thuật cao cấp nhất rồi.