Vì sao gọi là "câm như hến"?

Trong một cuộc họp nhóm, cô bạn vốn nổi tiếng lắm lời bỗng dưng im thin thít suốt cả buổi dù ai cũng cố gợi chuyện, hỏi han đủ kiểu. Đến cuối buổi, có người không nhịn được phải buông một câu trêu "Sao hôm nay câm như hến vậy?". Cách ví von quen thuộc này bật ra tự nhiên đến mức chẳng ai buồn thắc mắc thêm, nhưng nếu dừng lại một chút để hỏi vì sao lại là con hến chứ không phải con vật nào khác, chắc không phải ai cũng trả lời được ngay.

Theo cách lý giải được lưu truyền khá phổ biến, hến vốn là loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ, sống dưới bùn ở sông, ao, kênh rạch, quen thuộc với bữa cơm của nhiều gia đình Việt qua các món canh hến, hến xào. Khi luộc hến để lấy thịt, phần lớn số hến trong nồi sẽ mở miệng ngay khi chín, nhưng luôn có một số con dù đã chín kỹ vẫn khép chặt vỏ, không hề hé miệng, dù nhiệt độ nước sôi đủ nóng để buộc mọi sinh vật khác phải "lên tiếng".

Chính hình ảnh những con hến ngoan cố im bặt giữa nồi nước sôi sùng sục ấy đã trở thành phép so sánh sống động cho những người dù bị hỏi gặng, dù rơi vào tình huống buộc phải lên tiếng, vẫn nhất quyết không hé nửa lời.

Vì sao không phải ngao, sò hay ốc?

Người luộc hến chắc cũng từng ăn ngao, sò, hay các loại ốc, những loài cũng có vỏ cứng tương tự. Vậy vì sao thành ngữ này lại chọn đúng con hến, chứ không phải "câm như sò" hay "câm như ốc"?

Một phần lý do nằm ở việc hến là loại hải sản rẻ, phổ biến và quen thuộc bậc nhất trong bữa cơm dân dã, xuất hiện ở hầu khắp mọi vùng miền có sông nước, nên hình ảnh nồi hến luộc gắn liền với đời sống thường nhật của số đông người dân hơn hẳn các loại ngao sò khác vốn ít được chế biến theo cách luộc nguyên con để quan sát hiện tượng "mở miệng hay không" rõ ràng như vậy.

Cũng có ý kiến hài hước hơn cho rằng, đặc tính im bặt bất thường của một số con hến ngay cả khi đã chín gợi cảm giác "cố tình" hơn hẳn so với việc ngao sò không mở miệng, vốn dễ được xem đơn thuần là hến đó đã hỏng hoặc chưa đủ nhiệt. Sự khác biệt nhỏ này, dù chỉ là quan sát dân gian truyền miệng, có lẽ đã đủ để khiến hến trở thành "ngôi sao" duy nhất trong nhóm nhuyễn thể được chọn làm biểu tượng cho sự im lặng.

Thành ngữ này ngày nay vẫn được dùng rộng rãi, đặc biệt trong những tình huống ai đó cố tình lảng tránh câu hỏi hay giữ im lặng trước một chuyện đang gây tò mò, y hệt tình huống cuộc họp nhóm kể trên. Có lẽ chính vì hình ảnh quá đắt và dễ liên tưởng, câu nói này mới sống dai đến vậy, từ mâm cơm gia đình cho đến cả những tình huống giao tiếp đời thường mỗi ngày.