Người bác sĩ được nhắc tới chính là: Giáo sư, tiến sĩ Tôn Thất Tùng.
GS Tôn Thất Tùng đã tạo nên một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử phẫu thuật gan thế giới. Các tài liệu quốc tế ngày nay vẫn nhắc đến ông như một trong những người tiên phong của phẫu thuật gan hiện đại.
Trong lịch sử y học Việt Nam thế kỷ XX, GS, Anh hùng Lao động Tôn Thất Tùng (1912-1982) là một trường hợp đặc biệt. Ông không chỉ đặt nền móng cho ngành ngoại khoa Việt Nam mà còn để lại dấu ấn trong một lĩnh vực mà nhiều thập kỷ sau, các nhà phẫu thuật trên thế giới vẫn tiếp tục nghiên cứu: giải phẫu và phẫu thuật gan.
Câu chuyện bắt đầu từ khi ông còn là sinh viên Y khoa và Dược khoa Đông Dương trong những năm 1930.
Với quan niệm “Quan sát là cơ bản của khoa học”, Tôn Thất Tùng dành nhiều thời gian nghiên cứu gan. Trong giai đoạn 1935-1939, ông đã phẫu tích hơn 200 lá gan người chết, đối chiếu từng trường hợp để tìm ra những đặc điểm chung về cấu trúc, mạch máu và đường mật.
GS Tôn Thất Tùng
Có lần, trong quá trình mổ xác, ông phát hiện nhiều con giun chui vào đường mật trong gan. Thay vì chỉ coi đó là một hiện tượng bệnh lý, ông sử dụng dụng cụ phẫu tích để nghiên cứu toàn bộ hệ thống đường mật. Chính từ những quan sát tưởng như rất nhỏ ấy, một hướng nghiên cứu lớn đã mở ra.
Ông đã phẫu tích tất cả các đường mật trong gan, một điều mà chưa ai làm được.
Những nghiên cứu tỉ mỉ ấy trở thành nền tảng để ông tiến sâu vào giải phẫu gan và sau đó phát triển kỹ thuật cắt gan. Điều đáng chú ý là đánh giá này không chỉ đến từ các tài liệu trong nước.
Một kỹ thuật mang tên người Việt Nam
Đỉnh cao trong sự nghiệp khoa học của Tôn Thất Tùng là phương pháp cắt gan mà ông phát triển và hoàn thiện, thường được gọi là “phương pháp Tôn Thất Tùng” hay “cắt gan khô”.
Năm 1962, ông công bố phương pháp “cắt gan có kiểm soát”. Đây là công trình được đánh giá mang tầm vóc quốc tế, được ghi nhận trong các tài liệu ngoại khoa thế giới và vẫn còn được ứng dụng.
Nhưng bằng chứng rõ nhất về tầm ảnh hưởng của phương pháp này nằm trong chính y văn quốc tế.
Một tổng quan đăng trên Annals of Gastroenterological Surgery cho biết cách tiếp cận xuyên khe ngoài cân trong phẫu thuật gan được cho là do Tôn Thất Tùng phát triển tại Việt Nam khoảng năm 1960. Đáng chú ý, Henri Bismuth đã gọi phương pháp này là “Ton That Tung's technique”. Tài liệu cũng mô tả Tôn Thất Tùng là một phẫu thuật viên gan và nhà giải phẫu học phẫu thuật rất nổi tiếng.
Nói cách khác, tên của một bác sĩ Việt Nam đã trở thành tên gọi của một kỹ thuật trong tài liệu chuyên ngành phẫu thuật gan quốc tế.
Ca mổ 6 phút gây tiếng vang
Một trong những câu chuyện ấn tượng nhất gắn với tên tuổi Tôn Thất Tùng là ca cắt gan năm 1961 tại Bệnh viện Việt Đức.
Ông thực hiện ca cắt thùy gan phải cho một bệnh nhân ung thư chỉ trong 6 phút. Sau đó, năm 1962, ông tiếp tục thực hiện 50 trường hợp khác và phương pháp gây tiếng vang trong giới y khoa quốc tế.
Tôn Thất Tùng từng cho biết nhờ nghiên cứu kỹ cấu trúc gan, ông có thể phơi trần toàn bộ hệ thống mạch máu của gan chỉ trong khoảng 15 phút và có thể cắt gan “không kể bộ phận nào của nó” trong chưa đầy 10 phút.
Phương pháp ấy nhanh đến mức gây kinh ngạc với nhiều đồng nghiệp quốc tế. Sau đó, ông đã tới nhiều nước để trình bày phương pháp và trực tiếp biểu diễn phẫu thuật gan trước các nhà khoa học.
Danh hiệu quốc tế
Một dấu mốc đặc biệt trong hành trình đưa tên tuổi Tôn Thất Tùng ra thế giới đến vào năm 1977.
Viện Hàn lâm Phẫu thuật Paris trao cho ông Huy chương Lannelongue, một huy chương phẫu thuật quốc tế được trao định kỳ 5 năm cho những đóng góp nổi bật đối với nghệ thuật và khoa học phẫu thuật. Tài liệu của Bộ Y tế Việt Nam ghi nhận Tôn Thất Tùng là một trong 12 người trên thế giới và người duy nhất ở Việt Nam được trao huy chương này.
Đặc biệt, tài liệu lưu trữ của chính Académie Nationale de Chirurgie của Pháp cho thấy Huy chương Lannelongue từng được trao cho những tên tuổi lớn của phẫu thuật thế giới như: GS Tôn Thất Tùng, Thomas Starzl, Claude Couinaud và Christian Cabrol.
Đây là một chi tiết có giá trị đặc biệt khi nhìn lại vị trí của GS Tôn Thất Tùng trong lịch sử phẫu thuật quốc tế: tên ông xuất hiện cùng những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của phẫu thuật hiện đại.
Một nghiên cứu trên Journal of Surgical Case Reports năm 2021 tiếp tục sử dụng thuật ngữ “Ton That Tung approach” khi mô tả phương pháp tiếp cận trong phẫu thuật gan.
Một nghiên cứu khác về phẫu thuật các tổn thương gan nghiêm trọng cũng ghi nhận kỹ thuật Tôn Thất Tùng và đánh giá phương pháp cắt gan theo kỹ thuật này có thời gian phẫu thuật ngắn, một yếu tố đặc biệt quan trọng trong những trường hợp cấp cứu.
Đến năm 2025, giáo sư Thomas M. van Gulik thuộc Trung tâm Y khoa Đại học Amsterdam tiếp tục viết về GS Tôn Thất Tùng trên HepatoBiliary Surgery and Nutrition, gọi ông là “a pioneer in hepatic surgery” và cho rằng ông giữ một vị trí đặc biệt trong số những biểu tượng của phẫu thuật gan. Bài viết nhấn mạnh ông là một trong những phẫu thuật viên đầu tiên trên thế giới hiểu sâu về giải phẫu gan và ý nghĩa của nó đối với phẫu thuật.
