Từ ‘kỳ lân’ đến ‘tầm thường’: Sự sụp đổ của những tượng đài startup tỷ USD

Trong bộ phim đình đám "The Social Network" (2010), một câu thoại đã trở thành kinh điển khi mô tả về tham vọng của giới công nghệ: "Một triệu USD thì không thú vị. Cậu biết cái gì thú vị không? Một mức định giá tỷ USD".

Ở thời điểm đó, một tỷ USD là cột mốc phân định giữa một kẻ mộng mơ và một đế chế thực thụ. Những công ty khởi nghiệp chạm đến ngưỡng này được gọi là "kỳ lân" (Unicorn) cái tên ám chỉ sự hiếm có, huyền bí và gần như không tưởng.

Thế nhưng, mười lăm năm sau, "kỳ lân" không còn là sinh vật chỉ xuất hiện trong thần thoại. Theo dữ liệu từ nền tảng Pitchbook, thế giới hiện có tới 1.569 kỳ lân đang hoạt động. Khi số lượng trở nên đại trà, câu hỏi đặt ra là: Liệu cái mác tỷ USD còn là bảo chứng cho sự thành công, hay chỉ là hệ quả của một kỷ nguyên "tiền rẻ" đã đi quá giới hạn?

Tầm thường

Tờ Rest of World (RoT) cho hay sự bùng nổ của các kỳ lân bắt đầu từ những năm 2010, khi lãi suất thấp kỷ lục tạo ra một dòng vốn khổng lồ đổ vào các quỹ đầu tư mạo hiểm. Thay vì tìm kiếm lợi nhuận bền vững, các nhà đầu tư bị cuốn vào cuộc đua "tăng trưởng bằng mọi giá".

Tình hình này được đẩy lên cao trào bởi đại dịch Covid-19. Khi cả thế giới phong tỏa, dòng tiền không có nơi trú ẩn đã tìm đến các nền tảng công nghệ với niềm tin rằng cuộc sống của nhân loại sẽ vĩnh viễn dịch chuyển lên không gian số.

Chỉ riêng năm 2021, thị trường đã chứng kiến một sự kiện vô tiền khoáng hậu: hơn 630 kỳ lân mới được khai sinh. Tức là trung bình mỗi ngày, thế giới đón nhận gần hai startup tỷ USD. Con số này cho thấy định giá một tỷ USD đã mất đi vẻ lấp lánh vốn có, trở thành một cột mốc thông thường trong một thị trường thừa tiền nhưng thiếu sự sàng lọc.

Để hiểu rõ hơn về sự suy thoái của phẩm chất kỳ lân, không thể không nhắc đến Tiger Global. Quỹ phòng hộ này từng được coi là "thợ săn kỳ lân" sung sức nhất thế giới vào năm 2021 với chiến lược "spray-and-pray" (rải tiền và cầu nguyện). Họ viết những tấm séc khổng lồ với tốc độ chóng mặt, bỏ qua nhiều quy trình thẩm định (due diligence) khắt khe để giành quyền góp vốn vào các startup tiềm năng.

Tuy nhiên, khi thị trường dừng bùng nổ, những sai lầm bắt đầu lộ diện. Lãi suất tăng vọt cùng những biến động địa chính trị đã khiến làn sóng tiền dễ dãi chấm dứt. Những startup từng sống dựa vào các vòng gọi vốn liên tiếp để bù đắp thua lỗ đã rơi vào cảnh "mắc cạn". Hàng loạt vụ sa thải, đóng cửa diễn ra như một hệ quả tất yếu của việc theo đuổi định giá ảo.

Những cái tên từng là niềm tự hào của Tiger Global đã trở thành bài học đắt giá. Sàn giao dịch tiền điện tử FTX sụp đổ trong bê bối gian lận, "gã khổng lồ" giáo dục Ấn Độ Byju’s từ mức định giá 22 tỷ USD đã rơi vào vòng xoáy phá sản và kiện tụng. Người đồng sáng lập của GoMechanic tại Ấn Độ thì phải cay đắng thừa nhận đã báo cáo sai lệch tài chính vì áp lực tăng trưởng, dẫn đến những vụ kiện tụng.

Kết quả, quỹ phòng hộ của Tiger Global đã bốc hơi tới 56% giá trị vào năm 2022, và số lượng thương vụ của họ giảm gần 10 lần trong năm tiếp theo.

Thế nhưng theo RoT, dẫu kỷ nguyên tiền rẻ đã khép lại, nhưng cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đang thắp lên những hy vọng mới và có thể là cả những định giá "khủng" mới. Nguồn vốn mạo hiểm, sau một năm 2023 ảm đạm nhất trong gần một thập kỷ, đang bắt đầu quay trở lại với các tên tuổi AI.

Scale AI vừa nhận được khoản đầu tư 14 tỷ USD từ Meta vào tháng 6 vừa qua, trong khi OpenAI đang được đồn đoán nhắm tới mức định giá IPO lên tới 1 nghìn tỷ USD. Một lần nữa, những con số khổng lồ lại xuất hiện trên các trang tin tài chính.

Nhưng liệu giới đầu tư có thực sự rút ra được bài học từ sự sụp đổ của thế hệ kỳ lân trước? Khi định giá tỷ USD trở nên dễ dàng nhờ sự hưng phấn của thị trường đối với AI, ranh giới giữa một công ty có giá trị thực và một bong bóng tài chính lại trở nên mỏng manh hơn bao giờ hết.

Theo RoT, một tỷ USD có thể vẫn "thú vị" với những startup vừa khởi nghiệp, nhưng với thị trường hiện tại, đó không còn là đích đến cuối cùng. Trong kỷ nguyên mới, sự thú vị thực sự có lẽ không nằm ở số lượng số 0 trong định giá, mà nằm ở khả năng tồn tại và tạo ra lợi nhuận thực tế khi dòng tiền không còn miễn phí.

*Nguồn: RoT