Nữ Tiến sĩ Việt Nam sinh ra trong gia đình có 3 thế hệ làm nghề giáo, là đồng tác giả 7 bằng sáng chế, có 2 bằng tại Mỹ: Phát triển công nghệ giúp người mẹ mắc bệnh hiểm nghèo có thể nói với con bằng ánh mắt
Nữ Tiến sĩ đang đưa các bài toán thực tiễn vào cả phòng thí nghiệm lẫn giảng đường sau hơn 20 năm gắn bó với giáo dục và nghiên cứu.
Công nghệ giúp người mẹ gần như mất khả năng vận động tìm lại tiếng nói
"Mẹ có thể dạy con học rồi". Đó là câu nói mà TS Ngô Thị Duyên, giảng viên Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội vẫn nhớ khi kể về một người mẹ trẻ mắc bệnh xơ cứng teo cơ một bên (ALS).
Căn bệnh khiến người phụ nữ gần như không thể nói, cũng không thể vận động. Nhưng nhờ hệ thống hỗ trợ giao tiếp do nhóm nghiên cứu cô Duyên tham gia phát triển, người mẹ có thể dùng ánh mắt để lựa chọn các ký tự trên màn hình, ghép thành câu rồi chuyển nội dung thành tiếng nói.
Với người bình thường, đó có thể chỉ là một thao tác đơn giản trên máy tính. Nhưng với người mất khả năng giao tiếp bằng lời nói và vận động, khả năng tự diễn đạt suy nghĩ, kết nối với gia đình hay đơn giản là nói với con một câu trọn vẹn lại mang ý nghĩa đặc biệt.
Đằng sau giải pháp ấy là quá trình nghiên cứu kéo dài của nhóm do PGS.TS Lê Thanh Hà chủ trì tại Phòng thí nghiệm Tương tác người - máy (HMI Lab). Từ nền tảng chuyên môn về thị giác máy tính và tương tác người - máy, nhóm phát triển hệ thống BLife, hỗ trợ người bệnh ALS và những người bị tổn thương nghiêm trọng chức năng vận động giao tiếp thông qua ánh mắt.
Không chỉ lựa chọn ký tự và tạo lập câu, người sử dụng còn có thể chuyển nội dung thành tiếng nói, điều khiển máy tính, truy cập Internet và liên lạc với người thân.
Nhà giáo Ngô Thị Duyên cùng các cộng sự mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực hỗ trợ trẻ tự kỷ, trẻ gặp khó khăn đặc hiệu trong đọc viết, tính toán. (Ảnh: Báo Chính phủ)
Tuy nhiên, đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm đến với người sử dụng không phải là hành trình đơn giản. Mỗi bệnh nhân có thể trạng, khả năng điều khiển mắt và nhu cầu khác nhau. Một giải pháp hoạt động tốt trong môi trường thử nghiệm chưa chắc đã phù hợp với tất cả người bệnh.
Vì vậy, nhóm phải liên tục thử nghiệm, điều chỉnh để công nghệ thích ứng với từng người, thay vì buộc người bệnh phải tìm cách thích nghi với máy móc.
Từ nghiên cứu này, nhóm tiếp tục phát triển sáng kiến cộng đồng Mắt Nói, hỗ trợ người bệnh và gia đình tiếp cận các giải pháp giao tiếp. Hướng nghiên cứu cũng được mở rộng sang lĩnh vực hỗ trợ trẻ tự kỷ và trẻ gặp khó khăn đặc hiệu trong đọc, viết, tính toán.
Nhóm đang tìm hiểu khả năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích chuyển động mắt và hành vi tương tác nhằm cung cấp thêm thông tin khách quan cho chuyên gia, giáo viên trong quá trình đánh giá và hỗ trợ trẻ.
7 bằng sáng chế, 2 bằng tại Mỹ và hành trình nghiên cứu không ít lần thất bại
Sinh ra trong gia đình có ông bà, bố mẹ và anh chị đều làm nghề giáo, Ngô Thị Duyên từng dự định nối nghiệp gia đình. Năm 2001, khi trúng tuyển cả ngành Sư phạm Hóa và Công nghệ thông tin, cô ban đầu chọn học sư phạm. Tuy nhiên, chỉ sau hai tuần, cô quyết định chuyển ngành bởi sức hấp dẫn của công nghệ thông tin trong bối cảnh Internet và viễn thông đang phát triển mạnh mẽ.
Khi ấy, Duyên chưa nghĩ mình sẽ trở thành giảng viên. Sau khi tốt nghiệp, cô ở lại trường, tiếp tục học tập, nghiên cứu và gắn bó với giảng đường hơn 20 năm.
Trong quá trình công tác, cô tham gia nhiều hướng nghiên cứu cùng các cộng sự. Đến nay, TS Ngô Thị Duyên là đồng tác giả của 7 bằng độc quyền sáng chế, trong đó có 2 bằng được cấp tại Hoa Kỳ. Năm 2025, cô được trao Giải thưởng Phụ nữ Việt Nam; những đóng góp của nhóm nghiên cứu cô tham gia cũng được ghi nhận bằng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ.
Điều đáng chú ý là cả 7 bằng sáng chế đều là kết quả nghiên cứu chung của tập thể, trong đó cô Duyên tham gia với vai trò đồng tác giả. Theo nữ Tiến sĩ, phía sau mỗi công trình là quá trình thử nghiệm, điều chỉnh kéo dài, có những giai đoạn nhóm phải dành cả buổi tối và ngày nghỉ cho nghiên cứu nhưng kết quả vẫn chưa như mong đợi.
Dẫu vậy, những lần thử nghiệm chưa thành công không khiến nhóm dừng lại. Khi một sản phẩm thực sự có ích với người sử dụng, đó lại trở thành động lực để các thành viên tiếp tục theo đuổi những hướng nghiên cứu mới.
Với TS Ngô Thị Duyên, giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở tính mới hay khả năng ứng dụng, mà còn ở việc giải quyết được những vấn đề cụ thể trong cuộc sống, đặc biệt là những khó khăn mà người yếu thế đang phải đối mặt.
TS Ngô Thị Duyên luôn muốn sinh viên sớm được tiếp xúc với những bài toán thực tế. (Ảnh: Báo Chính phủ)
Đưa bài toán thực tế vào giảng đường, thay đổi cách đánh giá sinh viên thời AI
Tinh thần đưa công nghệ đến gần cuộc sống cũng được TS Ngô Thị Duyên áp dụng trong giảng dạy. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức lý thuyết, cô khuyến khích sinh viên sớm tiếp xúc với các bài toán thực tế, tìm hiểu nhu cầu của người sử dụng, tự đề xuất giải pháp, thử nghiệm và đánh giá kết quả.
Một số dự án còn tạo điều kiện để sinh viên đến các cơ sở thực tế, trực tiếp tiếp xúc với người dùng. Qua đó, người học không chỉ rèn luyện kiến thức chuyên môn mà còn hiểu rõ hơn những vấn đề mà sản phẩm công nghệ cần giải quyết.
Sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp đào tạo và đánh giá. Khi các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ viết mã, làm báo cáo hay đề xuất phương án thiết kế, việc chỉ đánh giá sản phẩm cuối cùng không còn đủ để phản ánh chính xác năng lực của người học.
Năm 2025, Trường Đại học Công nghệ tiến hành điều chỉnh lớn về đề cương các học phần để đáp ứng yêu cầu mới. Với những môn mình phụ trách, cô Duyên tăng cường bài tập dự án thực tế, chuyển sang hình thức thi vấn đáp để sinh viên phải giải thích được cách làm, chứng minh khả năng hiểu và làm chủ sản phẩm.
Tại HMI Lab, nhóm còn phát triển ứng dụng ghi nhận quá trình thực hiện bài tập nhóm, giúp giảng viên đánh giá mức độ tham gia và đóng góp của từng thành viên.
Theo nữ Tiến sĩ, không nên ngăn sinh viên sử dụng AI. Điều quan trọng là giúp các em biết tận dụng công cụ này, đồng thời duy trì tư duy độc lập, khả năng kiểm chứng thông tin và giải quyết vấn đề. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình học tập, nhưng không thể thay thế năng lực thực chất của người học.
Trong hướng dẫn nghiên cứu, cô cũng khuyến khích sinh viên tham gia các đề tài từ sớm. Có những sinh viên năm thứ nhất, thứ hai còn bỡ ngỡ, chưa biết cách đọc một bài báo khoa học, nhưng đến năm thứ ba, thứ tư đã có công bố quốc tế. Một số thành viên trong nhóm có bài đăng trên các tạp chí thuộc nhóm Q1, Q2 ngay khi còn học đại học.
Ngoài giảng dạy và nghiên cứu, TS Ngô Thị Duyên còn dành thời gian cho công tác chủ nhiệm lớp. Khi nhận thấy sinh viên sa sút kết quả học tập, gặp khó khăn tâm lý hoặc quá mải mê với trò chơi điện tử, cô chủ động gặp gỡ để tìm hiểu nguyên nhân. Với những sinh viên yêu thích game, cô gợi mở khả năng phát triển sở thích ấy thành hướng nghề nghiệp trong lĩnh vực công nghệ.
Sau hơn hai thập kỷ gắn bó với trường, một trong những niềm vui lớn nhất của cô là chứng kiến học trò trưởng thành. Nhiều sinh viên từng tham gia nghiên cứu tại phòng thí nghiệm nay đã tốt nghiệp, có công việc tốt. Mỗi dịp 20/11 hoặc khi trở về từ nước ngoài, các em lại ghé thăm trường, gặp thầy cô và chia sẻ kinh nghiệm với những khóa sau.
"Các bạn khóa trước lại truyền cảm hứng cho các bạn khóa sau. Nó là một vòng lặp như thế", cô Duyên chia sẻ.
Từ phòng thí nghiệm với những giải pháp hỗ trợ người bệnh giao tiếp bằng ánh mắt đến giảng đường nơi sinh viên được khuyến khích giải quyết các bài toán thực tế, hành trình của TS Ngô Thị Duyên cho thấy một hướng tiếp cận nhất quán: nghiên cứu không chỉ để tạo ra công nghệ mới, mà còn để công nghệ thực sự hữu ích với con người.
Nguồn: Báo Chính phủ