Nhà thờ hồng biểu tượng của khu phố đỉnh nhất thế giới Tân Định: Cất giữ ngôi mộ 143 năm, tồn tại bí ẩn 70 năm chưa lời giải đáp

 Thế nhưng, nếu vinh dự được đứng trước cổng nhà thờ Tân Định trong ngày khánh thành vào năm 1876, bạn sẽ chỉ thấy một ngôi thánh đường mới tinh tọa lạc giữa vùng ngoại ô Sài Gòn xưa chứ hoàn toàn không thấy sắc hồng phấn rực rỡ mà ngày nay hàng nghìn người vẫn đổ về chụp ảnh. Màu hồng đặc trưng ấy phải chờ thêm hơn tám thập niên trôi qua, mãi cho đến tận năm 1957 mới chính thức xuất hiện. Vậy trong quãng thời gian đằng đẵng đó, diện mạo thực sự của Tân Định là gì?

Từ một tụ điểm chụp ảnh đến tọa độ buộc phải ghé thăm khi tới Sài Gòn

Tháng 6 năm 2020, tạp chí du lịch Condé Nast Traveler xếp nhà thờ Tân Định vào danh sách 10 điểm đến màu hồng đẹp nhất thế giới. Tác giả bài viết không tiếc lời miêu tả sắc hồng cá hồi quyến rũ bên ngoài cùng sự pha trộn ngọt ngào giữa màu dâu tây và kem tươi bên trong thánh đường. Tờ Hindustan Times của Ấn Độ cũng từng vinh danh nơi này trong một danh sách bình chọn tương tự. Với nhiều du khách nước ngoài, việc bắt gặp một công trình lộng lẫy như thế nằm ngay giữa trung tâm thành phố, sát vách khu chợ truyền thống và những dãy nhà phố sầm uất mang lại một sự bất ngờ vô cùng thú vị.

Danh tiếng ấy nhanh chóng biến thành cảnh tượng quen thuộc trên trục đường Hai Bà Trưng khi trước cổng nhà thờ hầu như lúc nào cũng tấp nập người qua lại. Sáng sớm tinh mơ là lúc các nhóm bạn trẻ tranh thủ tạo dáng trước giờ lễ, từ trưa đến chiều dòng người vẫn nối đuôi nhau xếp hàng chờ vào khung hình. Du khách châu Á, đặc biệt là khách Trung Quốc cực kỳ ưa chuộng tọa độ này, trong khi các bộ ảnh cưới, ảnh đôi và ảnh thời trang cũng đua nhau chọn nó làm phông nền hoàn hảo. Blog du lịch The Common Wanderer tinh tế nhận xét rằng nhà thờ đã trở thành một địa danh không thể thiếu trên nền tảng Instagram, đủ sức thu hút cả nhiếp ảnh gia trong nước lẫn bạn bè quốc tế.

 Sức hút ấy không chỉ đến từ màu sắc rực rỡ. Điều thực sự níu chân người xem chính là sự tương phản kỳ diệu của một khối kiến trúc châu Âu cổ kính ngập tràn sắc pastel ngọt ngào nhưng lại hiên ngang đứng giữa nhịp sống Sài Gòn ồn ào đầy xe máy, biển hiệu và hàng quán. Đường viền trắng tinh khôi khéo léo tôn lên từng ô cửa, tháp đèn và những hoa văn chạm khắc tinh xảo, còn tháp chuông vươn cao hơn 50 mét khiến bức ảnh nào cũng có chiều sâu hút mắt. Hơn nữa, nhà thờ lại mở cửa hoàn toàn miễn phí nên bất cứ ai có dịp đi ngang đều có thể ghé vào chiêm ngưỡng mà không cần phải lên kế hoạch từ trước.

Chính vì thế, việc lựa chọn góc chụp ưng ý cũng trở thành một cuộc săn lùng thứ thiệt. Có người chấp nhận đứng ngay ngã tư đường trước mặt nhà thờ để lấy trọn vẹn dáng vóc công trình, có người lại chịu khó di chuyển lên các quán cà phê phía đối diện để thu gom toàn cảnh từ trên cao. Đặc biệt vào mùa Giáng sinh, khi hàng nghìn bóng đèn rực sáng, những góc nhìn ấy lại càng trở nên chật chội vì dòng người đổ về đông đúc.

Đông đảo là vậy nên việc chụp ảnh ở Tân Định gần như trở thành một môn nghệ thuật canh giờ. Nhiều nhiếp ảnh gia khuyên du khách nên đến trước 9 giờ sáng hoặc sau 16 giờ chiều để bớt cảnh chen chúc mà ánh sáng vẫn giữ được độ lung linh. Tuy nhiên, một số khác lại ưu tiên chọn khung giờ 14 đến 16 giờ khi các hàng quán xung quanh vắng vẻ hơn mà nắng vẫn còn rất đẹp. Lời khuyên tuy có sự khác biệt nhưng đều tựu trung ở một ý niệm là phải tránh xa giờ cao điểm thì mới có thể thoải mái sáng tác. Trên các tầng cao, không gian của nhiều quán cà phê khá khiêm tốn nên khách thường phải thao tác thật nhanh để nhường view cho những người đến sau. Việc đứng chụp dưới lòng đường lại có cái khó riêng khi chỗ đứng vô cùng eo hẹp trong khi nhà thờ lại quá đồ sộ nên rất khó lấy trọn khung hình bằng camera điện thoại thông thường.

Dù mải mê giữa những cuộc săn ảnh nghệ thuật ấy, du khách tuyệt đối đừng quên đây vẫn là một không gian thờ phượng tôn nghiêm. Một số vị khách đã phải lên tiếng phàn nàn về những bộ trang phục quá phô trương hay những hành vi vô ý thức như đạp lên tường để tạo dáng. Đồng thời, giờ hành lễ và những ngày Chúa nhật chắc chắn không phải là thời điểm thích hợp để vô tư chụp ảnh bên trong thánh đường. Cũng chính vì thế, nếu chỉ mải mê đuổi theo màu sắc lộng lẫy, bạn sẽ vô tình bỏ lỡ phần linh hồn đẹp đẽ nhất của Tân Định.

Câu chuyện cảm động về vị linh mục và chiếc máy in cũ

Nhà thờ Tân Định mang tên gọi chính thức là nhà thờ Thánh Tâm Chúa Giêsu, gắn bó chặt chẽ với cha Donatien Éveillard sinh năm 1835 và mất năm 1883. Các nguồn tài liệu uy tín thường lấy năm 1874 là thời điểm ông được giao phụ trách giáo xứ làm mốc khởi đầu, dù một số biên niên sử có ghi chép công trình được khởi công sớm hơn từ năm 1870. Lúc bấy giờ vùng đất này chưa mang tên Tân Định mà được gọi là họ đạo An Hòa. Theo các ghi chép của giáo xứ, việc đầu tiên cha làm hoàn toàn không phải là dốc sức dựng một ngôi thánh đường lộng lẫy để phô trương. Thay vào đó, ông ưu tiên xây dựng nhà xứ, lập một ngôi trường cho các thầy giảng và mở hẳn một nhà in.

 Ngôi nhà in ấy mới chính là niềm tự hào lớn lao nhất của cuộc đời ông. Ở đó, cha tận tình dạy nghề in cho những đứa trẻ mồ côi cơ nhỡ để các em có một cái nghề vững chắc trong tay thay vì phải sống cảnh lang thang lay lắt. Nhờ vậy, từ rất sớm quanh khu vực nhà thờ đã không chỉ vang vọng tiếng kinh cầu nguyện mà còn rộn rã tiếng lách cách của máy in, tiếng học bài ê a và cả tiếng cười trong trẻo của hàng trăm đứa trẻ bất hạnh.

Tinh thần nhân văn cao đẹp ấy vẫn được gìn giữ và nối tiếp ngay cả sau khi cha qua đời. Năm 1877, ngay cạnh nhà thờ, một ngôi trường nội trú mang tên Sainte Enfance de Tân Định đã mở cửa đón học sinh dưới sự phụ trách tận tâm của các nữ tu dòng Thánh Phaolô thành Chartres. Đến đầu thập niên 1880, ngôi trường này đã cưu mang khoảng 300 em nhỏ. Vào cuối thế kỷ 19, một dãy lớp học đặc biệt dành riêng cho trẻ khiếm thính được xây dựng thêm ngay trong khuôn viên, biến nơi này thành chốn nương tựa vững chắc cho những mảnh đời thiệt thòi nhất. Hơn một thế kỷ trôi qua, dấu vết của tình thương ấy vẫn còn vẹn nguyên. Nếu đi dọc trục đường Hai Bà Trưng, bạn sẽ dễ dàng nhận ra một phần khuôn viên cũ vẫn do các nữ tu sử dụng, phần còn lại nay đã trở thành trường trung học cơ sở Hai Bà Trưng.

Diện mạo ngôi nhà thờ dần lớn lên qua những đợt trùng tu lịch sử

Vậy ngôi nhà thờ mà bạn đang chiêm ngưỡng ngày nay có thực sự là phiên bản nguyên thủy của thế kỷ 19 hay không? Câu trả lời là không hẳn. Diện mạo lộng lẫy hiện tại là kết quả của vô số lần xây dựng và trùng tu kéo dài. Đợt tu sửa quy mô lớn diễn ra trong giai đoạn từ 1896 đến 1898, tức là chỉ khoảng hai thập niên sau lễ khánh thành, được nhiều tư liệu lịch sử ghi nhận là nguồn gốc hình thành nên phần lớn diện tích ngày nay. Đến giai đoạn 1928 và 1929, nhà thờ được nâng cấp thêm một lần nữa dưới sự đốc thúc mạnh mẽ của linh mục Jean Baptiste Nguyễn Bá Tòng, người sau này vinh dự trở thành vị giám mục người Việt đầu tiên. Trong lần đại trùng tu này, một tòa tháp bát giác cao 52,6 mét đã được sừng sững dựng lên ở phía trước. Nhờ tháp chuông đồ sộ ấy, Tân Định vươn mình kiêu hãnh giữa bầu trời Sài Gòn và nhanh chóng trở thành một dấu hiệu nhận diện quen thuộc từ xa, ngay cả khi người ta chưa kịp nhìn thấy màu sơn rực rỡ của nó.

 Màu sơn biểu tượng ấy thực chất lại đến sau cùng vào năm 1957 khi công trình được sửa sang và khoác lên sắc hồng như hôm nay. Một số tài liệu lịch sử cho biết trước đó nhà thờ từng mang một màu vàng nhạt khiêm tốn. Còn vì sao lại đột ngột đổi sang màu hồng thì cho đến nay vẫn chưa có một nguồn thông tin chính thức nào đứng ra giải thích trọn vẹn ý nghĩa biểu tượng của quyết định này. Có lẽ chính sự im lặng của lịch sử đã trở thành một phần khiến sắc hồng ấy càng thêm phần mờ ảo và bí ẩn.

Nhìn từ ngoài vào, Tân Định là một khối kiến trúc sở hữu mặt tiền dày đặc các chi tiết tinh xảo, từ hệ thống tháp đèn, cửa sổ hoa gió đến những đường nét chạm khắc uốn lượn rất dễ bị sắc hồng sặc sỡ che khuất. Trên đỉnh tháp chính, một cây thánh giá đúc bằng đồng cao 3 mét uy nghi chạm thẳng lên nền trời, còn bên trong tòa tháp là hệ thống năm quả chuông khổng lồ với tổng trọng lượng lên tới khoảng 5,5 tấn. Phong cách kiến trúc của công trình thường được giới chuyên môn mô tả là Romanesque pha trộn hài hòa thêm những đường nét của Gothic và Phục hưng.

Tuy nhiên, khoảnh khắc bước chân qua cửa chính mới là lúc trải nghiệm thực sự bắt đầu. Mọi tiếng ồn ào náo nhiệt của phố phường như lùi lại phía sau lưng. Hai hàng cột sừng sững dẫn dắt ánh mắt bạn hướng về bàn thờ chính làm bằng đá cẩm thạch Ý sang trọng, mở ra một không gian vô cùng yên tĩnh và thoáng đãng. Đặc biệt sắc hồng bên trong còn được sơn đậm đà hơn hẳn so với mặt ngoài, khiến không ít du khách phải thốt lên ngỡ ngàng.

 Nhưng chi tiết khiến nhiều người phải lặng đi vì xúc động lại nằm ẩn mình ở một góc vô cùng khiêm tốn. Cha Éveillard nhẹ nhàng nhắm mắt xuôi tay vào ngày 15 tháng 9 năm 1883 và được an táng ngay bên trong nhà thờ, tĩnh lặng nằm trước bàn thờ Đức Mẹ. Người đàn ông vĩ đại đã tự tay mở đầu câu chuyện của Tân Định, từ chiếc máy in cọc cạch đến nụ cười của những đứa trẻ mồ côi, vẫn mãi mãi nằm lại nơi mình đã dày công vun đắp. Trong khi đó ở bên ngoài, hàng nghìn người vẫn mải mê đứng tạo dáng chụp ảnh cả buổi mà không hề hay biết đến sự tồn tại lặng lẽ của ông.

Thời điểm lý tưởng để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp Tân Định

Nhà thờ tọa lạc tại số 289 đường Hai Bà Trưng thuộc phường Xuân Hòa của Thành phố Hồ Chí Minh. Vì là chốn tôn nghiêm dành riêng cho việc thờ phượng nên khung giờ mở cửa tham quan được quản lý khá chặt chẽ. Theo thông báo chính thức, khách du lịch được phép vào trong từ thứ Hai đến thứ Sáu ở các khung giờ từ 7 đến 12 giờ, từ 14 đến 17 giờ và buổi tối từ 20 đến 21 giờ. Ngày thứ Bảy sẽ không đón khách từ 14 giờ chiều, trọn vẹn ngày Chủ nhật không giải quyết nhu cầu tham quan, và khách cũng tuyệt đối không được bước vào trong lúc giáo xứ đang có Thánh lễ. Du khách chỉ được phép di chuyển tự do trong khu vực từ cổng chính kéo dài đến tấm bảng ghi rõ khu vực hạn chế. Lịch hoạt động này có thể thay đổi linh hoạt nên du khách cần kiểm tra lại thông tin trên trang mạng của giáo xứ trước khi khởi hành. Đáng chú ý là trang thông tin này có hỗ trợ đầy đủ các phiên bản tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Nhật và tiếng Hàn, mặc dù các thánh lễ tại đây đều được cử hành bằng tiếng Việt.

Khi ghé thăm, du khách cần ý thức ăn mặc lịch sự, giữ gìn trật tự và tuyệt đối tránh sử dụng đèn flash khi chụp ảnh bên trong. Nếu muốn sở hữu những khung hình đẹp mà không phải chen chúc mệt mỏi, hãy khéo léo chọn khoảng thời gian sáng sớm hoặc chiều muộn. Dù vậy cần lưu ý rằng vào khoảnh khắc hoàng hôn buông xuống, nhà thờ sẽ bị khuất bóng nên sắc hồng không thể nổi bật bằng các khung giờ khác trong ngày. Sau khi kết thúc chuyến tham quan, bạn hoàn toàn có thể tản bộ ghé qua khu chợ Tân Định sầm uất ngay gần đó, hoặc chọn ngồi nhâm nhi tại một quán cà phê đối diện để thong thả ngắm nhìn nhà thờ từ một góc độ hoàn toàn khác.

Lần tới nếu có dịp đi ngang qua trục đường Hai Bà Trưng nhộn nhịp, có lẽ bạn sẽ muốn dừng lại lâu hơn là chỉ chụp vội một tấm ảnh. Hãy thử ngước nhìn lên tháp chuông sừng sững, dành một phút nghĩ về chiếc máy in ngày xưa, về những đứa trẻ mồ côi từng lớn lên bên hông nhà thờ, và về người linh mục nhân từ vẫn đang nằm lại trước bàn thờ Đức Mẹ. Bởi sắc hồng rực rỡ ấy thực chất chỉ mới xuất hiện ở đó từ năm 1957, còn câu chuyện thăng trầm của Tân Định thì đã âm thầm bắt đầu từ hơn tám mươi năm trước đó.