Một chuỗi khách sạn ở Việt Nam mời nghệ nhân về dạy một nghề cung đình đã thất truyền đã thất truyền, nằm trong chương trình trải khắp 25 quốc gia
Đây là một nghề từng chỉ tồn tại sau cánh cổng cung đình và có hẳn một cơ quan của triều Nguyễn lo việc rồi gần như biến mất cùng với triều đại sinh ra nó.
- Việt Nam có 1 khách sạn được báo Mỹ khen ngợi: Chỉ có 47 phòng, sở hữu hơn 1.000 kỷ vật sân khấu được thiết kế bởi “phù thủy kiến trúc” danh tiếng toàn cầu
- Chưa đầy nửa tháng nữa, một ngày đặc biệt của Việt Nam khiến vé máy bay và phòng khách sạn khắp nơi đồng loạt giảm giá
- Khách sạn nghìn tỷ xây 10 năm chưa xong có cơ hội 'hồi sinh'
Vào những ngày giữa tháng 11, khách đi qua sảnh tầng một của một khách sạn trên đường Đồng Khởi thuộc Thành phố Hồ Chí Minh sẽ bắt gặp một dãy tủ trưng bày không giống quầy lưu niệm thường thấy. Bên trong là những món đồ bằng kim loại phủ men màu với bề mặt nổi và bóng nhưng nhìn không ra màu sơn.

Sáu năm tự mày mò để kéo về một nghề đã mất
Người đứng lớp pháp lam tại Thành phố Hồ Chí Minh mấy ngày qua hoàn toàn không phải một nghệ nhân nối nghiệp gia truyền. Anh Trương Thanh Tùng là nhà sáng lập thương hiệu Lam Sắc và trước đó chỉ làm công việc văn phòng. Anh đã dành hơn sáu năm tự nghiên cứu để phục dựng một nghề mà phần lớn bí quyết đã thất truyền từ lâu.

Ảnh: Tạp chí Đẹp
Kết quả của sáu năm ròng rã ấy là ba kỹ thuật được dựng lại bao gồm Họa Pháp lam cùng Kháp ti Pháp lam và Tạm thai Pháp lam. Bên cạnh đó anh còn tự phát triển một kỹ thuật riêng gọi là men mài.
Với một nghề mà tài liệu còn lại rất ít và người truyền nghề gần như không còn thì việc một người ngoài ngành tự học rồi dựng lại được ba kỹ thuật là một chuyện rất đáng nể. Đó cũng là lý do khiến những buổi thực hành vừa diễn ra không hề giống một hoạt động trang trí cho có.
Men màu trên cốt đồng và câu chuyện nung ở 800 độ
Pháp lam là nghệ thuật phủ men màu lên cốt kim loại mà chủ yếu là đồng rồi đưa vào nung ở khoảng 800 độ C. Ở nhiệt độ đó thì men bám chặt vào kim loại và giữ được màu rất lâu. Đây là lý do những mảng pháp lam trên kiến trúc cung đình vẫn còn nguyên màu sau hàng trăm năm trong khi nhiều chất liệu khác đã bạc phếch.

Ảnh: Galaxy Furiture
Nghề này gắn liền với triều Nguyễn. Vào năm 1827 tức năm Đinh Hợi thì vua Minh Mạng cho lập Pháp lam tượng cục tại kinh đô Huế. Nói cách khác thì triều đình đã mở hẳn một cơ quan chuyên trách chỉ để làm công việc tráng men lên đồng.
Pháp lam phát triển rực rỡ qua ba đời vua Minh Mạng cùng Thiệu Trị và Tự Đức để được dùng trong việc trang trí kiến trúc và chế tác đồ tế tự. Sau nhiều biến động thì nghề mai một dần và phần lớn bí quyết không còn được truyền lại.
Lớp học đặc biệt này diễn ra thế nào?
Tại Thành phố Hồ Chí Minh thì pháp lam được giới thiệu ở sảnh trước nhà hàng Saigon Café thuộc tầng một của Sheraton Saigon Grand Opera Hotel tại số 88 Đồng Khởi. Khu trưng bày mở cửa từ 10 giờ đến 20 giờ nhằm bày các tác phẩm pháp lam đương đại và tặng phẩm thủ công do Bách Tác Space cùng Lam Sắc tuyển chọn.

Ảnh: Sheraton
Phần đáng chú ý hơn cả là các buổi thực hành diễn ra trong khung 10 giờ 30 phút đến 11 giờ 30 phút. Người tham gia được hướng dẫn cách kết hợp cốt kim loại với men màu cùng cách chọn hoạ tiết và phối men rồi hoàn thiện một sản phẩm để mang về. Trong buổi học này thì khách cũng được làm quen với kỹ thuật men mài. Các lớp được tổ chức miễn phí nhưng số lượng người mỗi buổi có giới hạn và cần liên hệ khách sạn đặt chỗ trước.
Pháp lam chỉ là chặng đầu bởi hai thành phố còn lại mỗi nơi sẽ tôn vinh một nghề khác nhau. Cụ thể là Sheraton Hanoi Hotel sẽ mang đến nghệ thuật sơn mài vào ngày 23 và 24 tháng 11 còn Sheraton Grand Danang Beach Resort And Spa sẽ tôn vinh hoa giấy Thanh Tiên từ ngày 27 đến 29 tháng 11.

Ảnh: Sheraton
Hoa giấy Thanh Tiên cũng là cái tên đáng để tìm biết trước khi đi. Đây là nghề của làng Thanh Tiên nay thuộc thành phố Huế và đã xuất hiện cách đây hơn 300 năm cũng như từng được chép trong Đại Nam nhất thống chí. Hoa không làm để cắm chơi mà theo tục xưa thì hoa giấy được đặt ở Trang Ông cùng Trang Bà và Am cảnh lẫn Ông Táo. Mỗi năm hoa được thay một lần vào dịp Tết Nguyên đán với quy tắc hoa cũ hạ xuống rồi đốt đi.
Nguyên liệu làm hoa là tre và cây lùng sẵn có trong vùng còn giấy ngày trước được nhuộm bằng lá cây. Các loại hoa của làng gồm bìm bìm cùng cúc đơn và cúc kép lẫn mắm nêm cùng tường vi và quỳ. Về sau làng có thêm hoa sen giấy vốn là thứ từng thất truyền một thời gian dài rồi mới được khôi phục. Làng đã vinh dự được công nhận là làng nghề truyền thống vào ngày 16 tháng 4 năm 2013.

Ảnh: Vietravel
Sơn mài thì quen thuộc hơn với người Việt nhưng đây là nghề đòi hỏi nhiều công đoạn và thời gian chờ giữa các lớp sơn nên hiếm khi được đưa vào một buổi thực hành ngắn.
Cả ba hoạt động này đều nằm trong chuỗi Gatherings by Sheraton diễn ra trong tháng 11 tại khu vực châu Á Thái Bình Dương. Theo giới thiệu của thương hiệu thì chương trình trải trên 25 quốc gia và mỗi nơi chọn một nét riêng của mình. Ví dụ như Nhật Bản chọn thư pháp Shodo còn Hàn Quốc chọn di sản lên men truyền thống trong khi Việt Nam chọn ba nghề thủ công.