Lăng mộ Tần Thủy Hoàng 2.000 năm chưa khai quật: Phát hiện mới làm bí ẩn “sông ngòi và biển cả” nóng lại

Tờ South China Morning Post (SCMP) đưa tin, những thông tin lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc gần đây cho rằng các nhà khảo cổ đã xác định được nguồn gốc của thủy ngân trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng – vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc hơn 2.000 năm trước – đã khơi dậy sự quan tâm trở lại đối với các địa điểm khai thác chu sa cổ đại tại tỉnh Thiểm Tây, phía tây bắc Trung Quốc.

Những thông tin này – vốn đã đưa các hashtag liên quan trở thành xu hướng trên nền tảng Weibo (Trung Quốc) vào cuối tháng trước – tập trung vào ba địa điểm tại huyện Tuần Dương của tỉnh Thiểm Tây. Tại đây, vào năm ngoái, các nhà khảo cổ đã tìm thấy bằng chứng về hoạt động khai thác, chế biến và vận chuyển chu sa trong các thời kỳ Tiền Tần và Tần - Hán.

Theo SCMP, khu phức hợp lăng mộ ngầm dưới chân núi phía bắc Ly Sơn này chưa từng được khai quật, nhưng một trong những mô tả lâu đời và nổi tiếng nhất về những gì nằm bên trong lại đến từ Tư Mã Thiên - một nhà sử học sống vào đầu thời nhà Hán (năm 206 trước Công nguyên – 220 sau Công nguyên). Ông đã mô tả một thế giới ngầm rộng lớn bên trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng với thiết kế và quy mô hoành tráng, tái hiện lại hình ảnh thiên giới và trần gian.

Trong kiệt tác "Sử ký" của mình, Tư Mã Thiên viết rằng thủy ngân đã được sử dụng để tái tạo "sông ngòi và biển cả" bên trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng, đi kèm với một cơ chế được thiết kế để duy trì dòng chảy của kim loại lỏng này.

Chu sa – một khoáng vật tự nhiên có thành phần chính là thủy ngân – là loại quặng chủ yếu được sử dụng để sản xuất thủy ngân vào thời cổ đại. Do đó, việc phát hiện các địa điểm khai thác chu sa cổ đại tại Tuần Dương đã dấy lên khả năng rằng khu vực này có thể đã cung cấp thủy ngân cho lăng mộ Tần Thủy Hoàng vốn được Tư Mã Thiên mô tả trong tác phẩm của ông.

Trong nhiều thập kỷ qua, các nhà khảo cổ và sử học đã sử dụng các phương pháp khảo sát không xâm lấn cùng các ghi chép lịch sử để đánh giá mức độ xác thực của những bằng chứng hiện có so với mô tả của Tư Mã Thiên về lăng mộ Tần Thủy Hoàng.

Đồng thời, cũng xuất hiện những cuộc tranh luận mới về việc liệu có nên tiến hành khai quật lăng mộ này hay không. Khi trả lời phỏng vấn Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) vào năm 2024, ông Wu Yongqi – Giám đốc danh dự của Bảo tàng Lăng mộ Tần Thủy Hoàng – cho biết không nên tác động vào các di vật ngầm vốn rất dễ hư hại, trừ khi việc khai quật là cần thiết để bảo tồn chúng.

"Các di vật văn hóa nằm dưới lòng đất thực sự rất dễ hư hại", ông Wu chia sẻ với CCTV vào thời điểm đó. "Nếu chúng ta sở hữu công nghệ tiên tiến cho phép hiểu rõ những gì bên trong lăng mộ mà không cần mở nắp từ phía trên, cũng như không làm kinh động đến vị 'lão nhân' đã yên giấc suốt 2.000 năm qua, thì từ tận đáy lòng, tôi muốn nói rằng: đừng động vào nó trong tương lai."

Không khai quật khi chưa đủ các điều kiện về khoa học và kỹ thuật

Theo SCMP, khu lăng mộ này là một trong những di chỉ khảo cổ quan trọng nhất của Trung Quốc, được xây dựng cho Tần Thủy Hoàng sau khi ông thống nhất các nước chư hầu vào năm 221 TCN.

Hàng chục nghìn mét vuông các hố chôn cất cùng bản thân ngôi mộ của Tần Thủy Hoàng vẫn nằm sâu dưới lòng đất, với hàng nghìn bức tượng vẫn chưa được khai quật.

Quần thể rộng lớn này bao gồm đội quân đất nung (được phát hiện năm 1974) cũng như nhiều hố chôn cất chứa các bức tượng, vũ khí và những vật phẩm khác được chôn theo Tần Thủy Hoàng sang thế giới bên kia.

Giới khảo cổ học có sự đồng thuận rằng không nên chủ động khai quật các lăng mộ hoàng đế tại Trung Quốc.

Nguyên tắc này đã được Quốc vụ viện Trung Quốc tái khẳng định vào năm 1997. Trong thông báo về bảo tồn di sản văn hóa, cơ quan này nêu rõ rằng không được khai quật các lăng mộ hoàng đế quy mô lớn cho đến khi hội đủ các điều kiện về khoa học và kỹ thuật cần thiết để bảo vệ di vật.

Trong giai đoạn 2002-2003, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã sử dụng kỹ thuật viễn thám và địa vật lý để thực hiện cuộc khảo sát quy mô lớn, không xâm lấn đối với khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng, qua đó phác thảo sơ bộ cấu trúc và bố cục của cung điện ngầm mà không cần mở hay làm xáo trộn khu mộ.

Giám đốc Wu cho biết các cuộc khảo sát trước đó đã chỉ ra sự hiện diện của thủy ngân trong lăng mộ, với nồng độ thủy ngân trong lớp đất phía trên mộ cao gấp hơn 70 lần so với khu vực đất xung quanh.

Mặc dù những gì chứa bên trong quần thể ngầm vẫn còn là ẩn số, ông Wu cho rằng không nên động chạm đến ngôi mộ trừ khi cần thực hiện khai quật khẩn cấp để bảo vệ các di vật. Ông cảnh báo rằng, các hiện vật làm từ sợi thực vật và động vật có thể bị hư hại ngay lập tức nếu ngôi mộ bị mở ra mà không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

Huang Songtao - một blogger chuyên về lịch sử Trung Quốc kiêm chuyên gia phục chế di vật văn hóa - chia sẻ với tờ Fengmian News (Trung Quốc) rằng việc phát hiện ba địa điểm có chứa chu sa là một manh mối quan trọng, nhưng chưa đủ cơ sở để khẳng định chắc chắn rằng Tuần Dương là nơi cung cấp thủy ngân cho lăng mộ Tần Thủy Hoàng.

Bài báo được đăng tải vào ngày 21/9 trên Fengmian News cho biết các cuộc khảo sát hiện tại chỉ cho thấy hàm lượng thủy ngân trong lớp đất phía trên lăng mộ cao bất thường. Các cuộc khảo sát này không thể xác định tổng lượng thủy ngân dưới lòng đất hay liên kết trực tiếp nó với bất kỳ khu vực khai thác cụ thể nào.

Bài báo cũng nhận định rằng nếu lăng mộ Tần Thủy Hoàng thực sự chứa hàng trăm tấn thủy ngân thì riêng khu vực Tuần Dương có lẽ không thể đáp ứng đủ nhu cầu, qua đó đặt ra khả năng kim loại này có nguồn gốc từ nhiều nơi khác nhau.