Khi điện thoại trở thành “trung tâm tài chính cá nhân”: Chúng ta đã bị kẻ lừa đảo thao túng tâm lý thế nào?

Chỉ với một chiếc điện thoại, người dùng hiện nay có thể thực hiện gần như tất cả các giao dịch tài chính: Chuyển khoản, thanh toán hóa đơn, mua sắm trực tuyến, đầu tư, vay tiền,... Sự tiện lợi của tài chính số đang khiến các thao tác thanh toán diễn ra nhanh hơn bao giờ hết. Nhưng đi cùng với tốc độ đó là một áp lực mới: Người dùng phải tự học cách kiểm chứng thông tin và bảo vệ chính mình trước các rủi ro ngày càng tinh vi trên môi trường số.

"Một cú click chuyển khoản giờ không còn đơn giản nữa".

Đó là lời khẳng định Thượng Tá, TS. Triệu Mạnh Tùng - Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 với chủ đề "Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI", diễn ra vào sáng 12/5 tại khách sạn The Ascott, Tây Hồ, Hà Nội.

Sự kiện do Liên minh Niềm tin số tổ chức, phối hợp chuyên môn cùng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia và Công ty Cổ phần Dịch vụ Di động Trực tuyến (MoMo) đồng tổ chức, dưới sự bảo trợ của Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Bộ Tài chính.

"Trung tâm tài chính cá nhân" gói gọn trong 1 chiếc smartphone

Phần lớn quyết định giao dịch hiện nay chỉ diễn ra thông qua một thiết bị di động. Trong bối cảnh kinh tế số tăng trưởng mạnh, điện thoại thông minh dần trở thành "trung tâm tài chính cá nhân" của nhiều người dùng.

Tuy nhiên, khi mọi thao tác được tối ưu theo hướng nhanh hơn, đơn giản hơn, người dùng cũng dễ rơi vào trạng thái phản ứng theo thói quen. Một cú bấm vào đường link, quét mã QR hay chuyển khoản có thể diễn ra chỉ trong vài giây, đôi khi trước cả khi người dùng kịp đặt câu hỏi về độ xác thực của thông tin.

Đây cũng là lý do các hình thức lừa đảo trực tuyến đang thay đổi rất nhanh. Nếu trước đây, tội phạm mạng chủ yếu tìm cách tấn công vào hệ thống kỹ thuật, thì hiện nay mục tiêu chuyển dần sang thao túng hành vi người dùng.

Thượng Tá, TS. Triệu Mạnh Tùng cho biết: Trong năm 2025, 30 triệu giao dịch tài chính với tổng giá trị lên đến 900.000 tỷ đồng đã diễn ra với phần lớn quyết định giao dịch thông qua thiết bị di động.

Những kịch bản như giả shipper, giả nhân viên ngân hàng, giả cơ quan chức năng hay giả người thân cần chuyển tiền khẩn cấp xuất hiện ngày càng phổ biến. Điểm chung của các tình huống này là tạo cảm giác gấp gáp hoặc áp lực tâm lý để người dùng đưa ra quyết định thật nhanh.

Đáng chú ý, AI đang khiến các hình thức lừa đảo trở nên khó nhận biết hơn. Công nghệ deepfake có thể giả khuôn mặt, giọng nói hoặc video; chatbot có thể tạo hội thoại tự nhiên với mức độ cá nhân hóa cao. Tài liệu cho biết AI đang giúp các đối tượng tạo ra "niềm tin giả", triển khai hàng nghìn kịch bản lừa đảo với quy mô lớn hơn trước.

Cách kẻ lừa đảo thao túng tâm lý và hành vi người dùng

Công nghệ bảo mật trong lĩnh vực tài chính số đang ngày càng hiện đại hơn. Các ngân hàng, ví điện tử hay nền tảng thanh toán hiện đã triển khai hàng loạt lớp phòng vệ như eKYC, sinh trắc học, định danh điện tử hay nâng cấp hệ thống Core Banking. Việt Nam cũng đã tăng cường hành lang pháp lý, phối hợp liên ngành và khởi tố hơn 1.000 vụ án lừa đảo công nghệ cao. Thế nhưng, người dùng vẫn liên tục mất tiền. Chỉ riêng năm 2025, đã ghi nhận khoảng 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại lên tới 8.000 tỷ đồng.

Điều này cho thấy tội phạm tài chính số đang thay đổi mục tiêu tấn công. Nếu trước đây hacker chủ yếu khai thác lỗ hổng kỹ thuật của hệ thống, thì nay chúng chuyển sang thao túng hành vi và tâm lý người dùng. Nói cách khác, khi công nghệ ngày càng an toàn hơn, con người lại trở thành "mắt xích" dễ tổn thương nhất trong chuỗi bảo mật.

Sự phát triển của AI càng khiến các hình thức lừa đảo trở nên tinh vi hơn. Công nghệ deepfake có thể tạo ra "niềm tin giả", giả mạo khuôn mặt, giọng nói hay video của người thân, đồng nghiệp để gây áp lực tâm lý cho nạn nhân. Trong khi đó, chatbot và automation cho phép các đối tượng triển khai hàng nghìn kịch bản lừa đảo với mức độ cá nhân hóa rất cao. Người dùng không còn nhận những tin nhắn lừa đảo sơ sài như trước, mà có thể nhận cuộc gọi giống hệt người quen, email mang giao diện thương hiệu thật, hay những lời mời đầu tư được "đo ni đóng giày" theo đúng hành vi cá nhân.

Một vấn đề khác là tốc độ phát triển công nghệ đang nhanh hơn khả năng thích nghi của nhiều người dùng. Theo Thượng Tá, TS. Triệu Mạnh Tùng, tội phạm hiện đang lợi dụng hạn chế về kỹ năng số, tâm lý sợ hãi, cảm giác khẩn cấp hoặc kỳ vọng lợi nhuận cao để dẫn dụ nạn nhân chuyển tiền. Thậm chí, các đối tượng còn tạo dựng "vỏ bọc niềm tin" bằng nội dung do AI tạo ra, website giả hay thương hiệu giả mạo rất khó phân biệt. Trong bối cảnh phần lớn giao dịch tài chính hiện chỉ diễn ra qua một thiết bị di động, chỉ cần một cú nhấp hoặc một lần mất cảnh giác, người dùng có thể đánh mất toàn bộ tài sản.

Đó cũng là lý do nhiều quốc gia đang chuyển hướng từ tư duy "bảo vệ hệ thống" sang "bảo vệ người dùng". Thay vì chỉ xác thực tài khoản hay phát hiện giao dịch bất thường, hệ thống tương lai cần nhận diện cả dấu hiệu người dùng đang bị thao túng tâm lý. Đồng thời, cảnh báo rủi ro phải xuất hiện ngay trước thời điểm người dân thực hiện giao dịch.

Cuối cùng, công nghệ dù mạnh đến đâu cũng không thể thay thế hoàn toàn sự tỉnh táo của con người. Trong kỷ nguyên AI, an ninh tài chính không còn chỉ là câu chuyện của ngân hàng hay nền tảng công nghệ, mà là bài toán của cả hệ sinh thái, nơi người dùng cũng phải trở thành một phần của "lá chắn niềm tin số".