Hàn Quốc mất 40 năm, Trung Quốc mất 30 năm nhưng Việt Nam chỉ có 5 năm để hoàn thành mục tiêu lớn về khoa học và công nghệ, chuyên gia nói gì?
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nói gì về mục tiêu lớn của Việt Nam?
- Thi công "thần tốc", loạt công trình tỷ đô phục vụ sự kiện VVIP của Việt Nam cam kết dấu mốc chưa từng có
- Chưa đầy 1 năm, từ vị trí gần bét bảng, một tỉnh miền Tây thần tốc vượt qua Hà Nội, TPHCM, leo lên top 1 trong một chỉ tiêu: Hơn 4 triệu người dân trực tiếp hưởng lợi
- Đúng 9h sáng ngày 1/10, thành phố nhỏ nhất Việt Nam chính thức vận hành công trình gần 2.000 tỷ đồng: Rộng 3,8 ha, thi công thần tốc trong 18 tháng
Ảnh minh họa
Theo định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030, Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng. Trong đó, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) được xem là một trong những yếu tố then chốt, song cũng là thách thức lớn khi tiềm lực nghiên cứu của Việt Nam còn hạn chế, đặc biệt ở khu vực doanh nghiệp.
Theo Bộ Công Thương, trình độ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong các ngành công nghiệp, bao gồm cả công nghiệp hỗ trợ, nhìn chung còn thấp. Không ít doanh nghiệp Việt Nam chưa sẵn sàng hoặc gặp khó khăn trong việc tiếp cận sản xuất thông minh, trong khi tiềm lực nghiên cứu và phát triển còn hạn chế.
Cụ thể, theo số liệu năm 2023, tỷ lệ chi cho R&D của Việt Nam chỉ đạt 0,41% GDP, thấp hơn nhiều so với Hàn Quốc (4,94%), Trung Quốc (2,58%), Singapore (1,81%), Malaysia (1,01%), Thái Lan (0,94%) và mức trung bình khoảng 2,7% của các nước OECD. Đây cũng là khoảng cách đáng kể so với mục tiêu đưa tỷ lệ chi cho R&D lên 2% GDP vào năm 2030 theo Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Đáng chú ý, năng lực nghiên cứu của Việt Nam hiện chủ yếu tập trung ở khu vực viện, trường, trong khi doanh nghiệp tư nhân chưa đầu tư đáng kể cho R&D, phần lớn chỉ tập trung cải tiến quy trình thay vì nghiên cứu công nghệ mới. Theo Khảo sát doanh nghiệp năm 2023 của Ngân hàng Thế giới, chỉ 5,1% doanh nghiệp Việt Nam có chi cho R&D và 7,5% có hoạt động đổi mới sản phẩm.
Thực trạng này cũng phản ánh qua trình độ công nghệ sản xuất của các doanh nghiệp trong nước. Nền công nghiệp Việt Nam chưa bắt kịp với sản xuất hiện đại, công nghệ tại nhiều doanh nghiệp chậm đổi mới, phần lớn nhà máy vẫn đang ở giai đoạn tự động hóa từng phần và sử dụng công nghệ tụt hậu so với mức trung bình thế giới từ 2-3 thế hệ.
Chỉ một số ít doanh nghiệp trong nước như THACO, VinFast phát triển sản xuất thông minh với hệ điều hành sản xuất trên nền tảng số hóa, kết nối các dây chuyền tự động trên toàn nhà máy và xuyên suốt chuỗi giá trị. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp vẫn có mức độ tiếp cận thấp hoặc ít quan tâm đến đổi mới công nghệ. Riêng trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, trên 30% doanh nghiệp vẫn sử dụng hoàn toàn thiết bị điều khiển thủ công và chưa đến 10% sử dụng rô-bốt.
Thấy gì từ bài học Hàn Quốc, Trung Quốc trong hành trình chi 2% GDP cho KH&CN?
Cùng quan điểm về yêu cầu tăng cường nguồn lực cho khoa học và công nghệ, tại Triển lãm Quốc tế Công nghiệp Việt Nam 2025 - VIET INDUSTRY 2025, TS. Nguyễn Quân, Chủ tịch Hội Tự động hóa Việt Nam, cho rằng Việt Nam cần đầu tư rất lớn cho lĩnh vực này. Trong đó, ngân sách nhà nước cần dành tối thiểu 3% tổng chi ngân sách hằng năm, bên cạnh nguồn vốn huy động từ xã hội.
Theo mục tiêu đến năm 2030, tổng mức đầu tư cho khoa học và công nghệ cần đạt khoảng 2% GDP quốc gia. Tuy nhiên, đây là một thách thức lớn nếu xét đến thời gian mà các nền kinh tế đi trước cần để đạt được mức đầu tư tương tự.
"Hàn Quốc mất 40 năm và Trung Quốc mất 30 năm để đạt mức 2% GDP đầu tư cho khoa học công nghệ", ông Quân chia sẻ.
Như vậy, Việt Nam chỉ còn 5 năm để hướng tới mục tiêu đầu tư cho khoa học và công nghệ tương đương 2% GDP, trong khi Hàn Quốc và Trung Quốc từng mất lần lượt 40 năm và 30 năm để đạt được mức này. Theo TS. Nguyễn Quân, việc hiện thực hóa mục tiêu phụ thuộc rất lớn vào sự tham gia đầu tư của cộng đồng doanh nghiệp, không chỉ doanh nghiệp nhà nước mà toàn bộ hệ thống doanh nghiệp Việt Nam. Về lâu dài, doanh nghiệp tư nhân sẽ trở thành nguồn đầu tư lớn nhất cho phát triển khoa học và công nghệ.
Việt Nam có thể tăng tốc bằng cách nào?
Trước khoảng cách về thời gian và nguồn lực đầu tư, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng Việt Nam vẫn có cơ sở để tăng tốc nếu xác định rõ những lĩnh vực công nghệ cần ưu tiên và huy động được nguồn lực từ toàn xã hội.
Theo ông, các quốc gia đầu tư lớn cho khoa học và công nghệ đều có mục tiêu phát triển rõ ràng, biết mình cần giải mã những vấn đề gì. Hiện Hàn Quốc chi khoảng 6% GDP cho lĩnh vực này. Vừa qua, nước này còn tính toán chi gần 1.000 tỷ USD để giải mã và trở thành quốc gia đứng đầu thế giới về sản xuất chip. Trong khi đó, Trung Quốc và Mỹ chi khoảng 3% GDP, Nhật Bản khoảng 4%, còn Hàn Quốc và Israel thuộc nhóm dẫn đầu thế giới với mức khoảng 6%.
"Người ta chi nhiều là vì có mục tiêu phát triển rõ ràng, biết mình cần giải mã cái gì. Hiện nay Việt Nam cũng đã xác định rõ mục tiêu", PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhận định.
Một yếu tố quan trọng khác là quy mô nguồn lực cần huy động. Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, mục tiêu chi 2% GDP cho khoa học và công nghệ tương đương khoảng 12 tỷ USD mỗi năm. Hiện nay, cơ chế đang bắt đầu được xây dựng và định hình. Sắp tới, nguồn vốn sẽ được rót nhiều hơn vào các dự án công nghệ cao theo danh mục đã đề ra.
Theo số liệu của WB, Việt Nam hiện mới chi khoảng 0,45-0,5% GDP cho lĩnh vực này. Tuy nhiên, từ năm tài khóa 2026-2027 trở đi, mức chi dự kiến sẽ tăng mạnh. Đây là một điểm đặc biệt quan trọng, đồng thời là yếu tố then chốt quyết định khả năng hiện thực hóa mục tiêu.
Không chỉ có Nhà nước đầu tư cho các dự án đặt hàng, nguồn lực cho khoa học và công nghệ còn đến từ doanh nghiệp, cá nhân và hộ gia đình. Theo ông Lạng, nguồn lực này sẽ tăng lên đáng kể nếu khoa học và công nghệ thực sự trở thành yếu tố cốt lõi của sự phát triển. Khi nhìn thấy lợi ích, xã hội sẽ chủ động tham gia.
Ông dẫn chứng trường hợp một nông dân ở Hải Phòng tự sáng chế máy móc phục vụ nông nghiệp mà không cần Nhà nước đầu tư. Người nông dân này không qua đào tạo cơ khí bài bản, nhưng với hơn 15 năm tự mày mò nghiên cứu, ông đã chế tạo hơn 40 loại máy móc phục vụ sản xuất nông nghiệp như robot đặt hạt, máy gieo hạt, máy phun thuốc trừ sâu, máy tẽ ngô non và máy xúc thóc. Đây là ví dụ cho thấy hoạt động sáng tạo có thể xuất phát từ chính người dân khi có nhu cầu và động lực thực tế.
Bên cạnh nguồn đầu tư từ Nhà nước, các nguồn lực khác còn đến từ doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, các quỹ đầu tư mạo hiểm, startup và các trường đại học. Chẳng hạn, nhiều trường sẵn sàng thưởng 10.000 USD cho một bài báo quốc tế; các tổ chức quốc tế khi thấy Việt Nam làm tốt cũng có thể đặt hàng nghiên cứu.
"Thị trường sắp tới sẽ sôi động hơn. Nhà nước hiện nay đang ở giai đoạn xây dựng định mức mới. Dù thực tế chưa có báo cáo cụ thể nhưng xu hướng chắc chắn là sẽ tăng lên", PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho biết.