Cảnh báo sớm nguy cơ dịch bệnh mới từ virus corona ở dơi

(Ảnh minh họa: ephotocorp)

Mặc dù phát hiện này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xuất hiện các dịch bệnh mới trong tương lai, song giới chuyên gia khẳng định hiện chưa có bằng chứng cho thấy virus này đã lây sang người hoặc có thể gây ra đại dịch trong ngắn hạn.

Nghiên cứu do nhóm khoa học thuộc nhiều quốc gia thực hiện, công bố trên Tạp chí Nature, cho thấy một loại alphacoronavirus mang tên KY43 có khả năng liên kết với thụ thể trên tế bào phổi người - yếu tố quan trọng giúp virus xâm nhập cơ thể.

Theo các nhà nghiên cứu, KY43 được phát hiện ở loài dơi tại khu vực Đông Phi, bao gồm Kenya, miền Đông Sudan và phía Bắc Tanzania. Các thử nghiệm ban đầu cho thấy chưa ghi nhận sự lây lan của virus này trong cộng đồng dân cư địa phương. Tuy vậy, khả năng xâm nhập tế bào người được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm về nguy cơ "nhảy loài" (spillover) - bước đầu tiên có thể dẫn tới bùng phát dịch.

Nhóm nghiên cứu không sử dụng virus sống mà dựa trên cơ sở dữ liệu trình tự gene để tổng hợp các protein gai (spike) đại diện của alphacoronavirus, sau đó kiểm tra khả năng liên kết của chúng với các thụ thể tế bào người. Kết quả cho thấy KY43 có thể xâm nhập tế bào, dù không sử dụng các cơ chế đã được biết đến trước đây.

Tiến sĩ Dalan Bailey, thuộc Viện Pirbright (Anh), cho biết trước đây giới khoa học cho rằng alphacoronavirus chỉ sử dụng một hoặc hai loại thụ thể nhất định để xâm nhập vật chủ. Tuy nhiên, phát hiện mới cho thấy nhóm virus này có thể khai thác nhiều "cửa ngõ" hơn, làm gia tăng khả năng thích nghi và tiềm ẩn rủi ro chưa được nhận diện đầy đủ.

Theo các chuyên gia, họ alphacoronavirus - một trong bốn nhóm chính của virus corona - chủ yếu lưu hành ở động vật, đặc biệt là dơi, và chưa được nghiên cứu sâu về nguy cơ gây đại dịch. Một số chủng trong nhóm này từng gây bệnh nhẹ ở người, song phần lớn vẫn tồn tại trong tự nhiên.

Ông Benjamin Neuman tại Đại học Texas A&M (Mỹ) nhận định nghiên cứu đã làm rõ sự tồn tại của nhiều loại virus tiềm ẩn nguy cơ ngoài tầm chú ý của cộng đồng. Theo ông, trong số hàng triệu virus tồn tại trong tự nhiên, chỉ cần một trường hợp "đúng thời điểm" có thể vượt qua rào cản sinh học để lây sang người.

Tuy vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh việc xâm nhập được vào tế bào mới chỉ là điều kiện cần. Để gây dịch, virus còn phải vượt qua hệ miễn dịch, nhân lên hiệu quả và lây truyền giữa người với người. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy KY43 có khả năng né tránh miễn dịch hoặc gây bệnh ở người.

Giáo sư Aris Katzourakis tại Đại học Oxford (Anh) đánh giá phát hiện này là một "cảnh báo sớm quan trọng", giúp nhận diện những nguy cơ tiềm tàng trước khi chúng trở thành mối đe dọa thực sự.

Các nhà nghiên cứu cũng kêu gọi tăng cường giám sát virus tại khu vực Đông Phi nhằm đánh giá toàn diện nguy cơ từ các chủng virus có khả năng sử dụng cùng thụ thể tế bào người. Việc này sẽ hỗ trợ công tác chuẩn bị, bao gồm phát triển vaccine và thuốc kháng virus trong tương lai.

Theo giới chuyên gia, việc phát hiện sớm các tác nhân có nguy cơ cao là yếu tố then chốt trong chiến lược phòng ngừa dịch bệnh toàn cầu. Những bài học từ đại dịch COVID-19 cho thấy tầm quan trọng của việc chủ động nghiên cứu, giám sát và xây dựng năng lực ứng phó trước các mối đe dọa y tế mới nổi.

Đáng chú ý, các nhà khoa học cho biết phần lớn alphacoronavirus vẫn chưa được khảo sát đầy đủ, trong khi chúng tồn tại với số lượng rất lớn trong tự nhiên, đặc biệt ở quần thể dơi. Khoảng trống hiểu biết này khiến việc đánh giá nguy cơ còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc nhận diện sớm cơ chế virus nhận diện thụ thể trên tế bào người là "rào cản then chốt" để dự báo khả năng lây nhiễm sang loài mới. Khi vượt qua rào cản này, các virus từ động vật hoàn toàn có thể khởi phát các đợt bùng phát dịch bệnh, tương tự những gì đã xảy ra trong các đại dịch trước đây.

Trong bối cảnh thế giới tiếp tục đối mặt với nhiều nguy cơ dịch bệnh, các phát hiện khoa học như trên được kỳ vọng sẽ góp phần củng cố hệ thống cảnh báo sớm, giảm thiểu rủi ro và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.