Bí ẩn loài cá nước ngọt sống 148 năm không hề lão hóa

Vào tháng 11 năm 2025, một nghiên cứu khoa học xác nhận sự tồn tại của một cá thể cá trâu miệng lớn (Ictiobus cyprinellus) mái đạt độ tuổi kỷ lục 148 tuổi tại hồ Last Mountain, bang Saskatchewan, Canada.

Con cá này nở vào năm 1876 - thời điểm Nữ hoàng Victoria vẫn còn tại vị trên ngai vàng nước Anh thêm một phần tư thế kỷ nữa. Phát hiện này đã xô đổ mốc kỷ lục 127 tuổi trước đó, khẳng định đây là loài cá nước ngọt vùng nước ấm có tuổi thọ dài nhất thế giới.

Các nhà nghiên cứu đã cắt mỏng đá tai của cá và đếm các vòng tăng trưởng hàng năm qua nhiều người đọc độc lập. Phương pháp này được kiểm chứng độ chính xác bằng kỹ thuật carbon phóng xạ. Mặc dù con số 148 là ước tính khoa học chứ không phải giấy chứng sinh, kết quả dựa trên nền tảng phương pháp luận vững chắc hơn nhiều so với các tuyên bố lịch sử về tuổi thọ cá nước ngọt.

Tuy nhiên, kỷ lục này lại đi kèm thực tế tàn khốc. Tại lưu vực sông Saskatchewan, các nhà nghiên cứu ghi nhận tình trạng hầu như không có sự bổ sung cá con thành công nào trong những thập kỷ gần đây. Khoảng 90% số cá lấy mẫu nở trước năm 1949, và không có cá thể nào thuộc thế hệ sinh ra từ những năm 2000 trở lại đây.

Giới khoa học bắt đầu chú ý đến loài cá này vào năm 2019, khi nhà sinh thái học Alec Lackmann thuộc Đại học Minnesota Duluth nghiên cứu lát cắt đá tai của chúng. Khi kết quả ban đầu cho thấy cá thể đầu tiên đã gần 90 tuổi, chính ông vô cùng ngạc nhiên. Nhóm nghiên cứu nhanh chóng phát hiện các cá thể vượt 100 tuổi, nâng kỷ lục lên 127 tuổi và đạt mốc 148 tuổi tại Saskatchewan vào năm 2025.

Bất ngờ sinh học không dừng lại ở tuổi tác. Trong công bố năm 2021, Alec Lackmann cùng đồng nghiệp đã kiểm tra các chỉ số lão hóa sinh học trên những cá thể từ 2 đến 99 tuổi. Kết quả cho thấy các đoạn telomere - phần đầu bọc DNA vốn có xu hướng ngắn dần theo tuổi tác - vẫn duy trì độ dài ổn định.

Đồng tác giả Britt Heidinger từ Đại học Tiểu bang North Dakota khẳng định không thấy sự suy giảm chức năng sinh lý theo tuổi tác. Thậm chí, những con cá già còn sở hữu hệ miễn dịch bẩm sinh khỏe mạnh hơn và mức độ căng thẳng thấp hơn cá trẻ, minh chứng cho hiện tượng lão hóa không đáng kể.

Trong giới động vật có xương sống, chỉ có loài cá mập Greenland đạt tuổi thọ tối thiểu 250 năm là vượt qua kỷ lục này. Nhưng đối với cá nước ngọt, khả năng sống qua nhiều thế kỷ mà không bị suy yếu cơ thể của cá trâu miệng lớn là hiện tượng vô cùng hiếm gặp. Dù vậy, cơ chế kỳ diệu đó cũng không thể cứu chúng khỏi thảm họa tuyệt chủng do bế tắc sinh sản.

Tại hồ Rice thuộc bang Minnesota, cuộc khảo sát công bố trên tạp chí Scientific Reports cho thấy độ tuổi trung bình của 390 cá thể được phân tích lên tới 79 tuổi, chỉ có duy nhất một con dưới 50 tuổi.

Dù cá trưởng thành vẫn đẻ trứng đều đặn theo chu kỳ hàng năm và trứng vẫn nở thành ấu trùng, toàn bộ cá con đều biến mất khi đến giữa mùa hè. Nguyên nhân chính là loài cá măng phương bắc săn mồi bản địa đẻ trứng ngay trước cá trâu miệng lớn, tạo cho cá măng con lợi thế xuất phát để biến ấu trùng cá trâu thành thức ăn.

Hiện tượng này gọi là sự sụp đổ bổ sung đàn. Loài cá trâu miệng lớn tiến hóa chiến lược bổ sung đàn theo chu kỳ, tận dụng tuổi thọ dài để chờ đợi thời điểm điều kiện môi trường đồng lợi cho cá con sống sót.

Nhưng việc khoảng trống sinh sản kéo dài hơn 60 năm tại hồ Rice và hàng thập kỷ tại lưu vực Qu'Appelle đang đẩy loài cá này vào đường cùng. Trong khi đó, cá chép xâm hại lại sinh sản đều đặn và có số lượng áp đảo cá trâu bản địa.

Dù phân bố rộng khắp Bắc Mỹ từ Canada đến Louisiana, cá trâu miệng lớn lại liên tục bị phớt lờ hoặc đánh đồng với cá chép xâm hại. Tại nhiều bang của Mỹ, chúng bị xếp vào nhóm cá tạp và được phép săn bắt tự do quanh năm. Ông Walt Ford, quản lý Khu bảo tồn hồ Rice, chia sẻ rằng thợ săn cá bằng cung thường bắn chết loài cá cổ xưa này rồi vứt bỏ thành đống lớn gần bờ.

Chuyển biến pháp lý hiện chỉ mới bắt đầu ở mức khiêm tốn. Đạo luật bang Minnesota ban hành năm 2024 đã phân biệt cá tạp bản địa với cá chép xâm hại. Đến tháng 2 năm 2026, Cơ quan Tài nguyên Thiên nhiên Minnesota mới đề xuất giới hạn đánh bắt từ 5 đến 30 con đối với cá trâu, dự kiến áp dụng từ tháng 3 năm 2027. Dù vậy, hiện tại hoạt động đánh bắt loài cá này vẫn hoàn toàn tự do.

Bên cạnh đó, tri thức khoa học về sinh học cơ bản của loài cá này vẫn rất hạn chế. Tiến sĩ Eva Enders từ Viện Nghiên cứu Khoa học Quốc gia ở Québec nhấn mạnh giới chuyên môn chưa nắm rõ khoảng nhiệt độ chịu đựng cũng như khả năng ứng phó trước biến đổi khí hậu.

Sự thiếu hụt dữ liệu khiến lập luận bảo tồn trở nên khó khăn. Sự ổn định số lượng hiện tại chỉ là ảo ảnh do tuổi thọ cao mang lại. Nếu tỷ lệ tử vong gia tăng, toàn bộ quần thể cá cổ xưa này có thể sẽ sụp đổ hoàn toàn chỉ trong một thế hệ.

Tham khảo: ZME