Vì sao mùi hoa sữa thường nồng hơn về đêm?

Mỗi khi thu sang, hoa sữa lại nở rộ trên nhiều tuyến phố Hà Nội, mang theo mùi hương đặc trưng khó nhầm lẫn. Có người yêu thích cảm giác nồng nàn ấy, nhưng cũng có người thấy khó chịu khi hương hoa lan quá đậm trong không khí. Đặc biệt, mùi hoa sữa không phải lúc nào cũng giống nhau, có thời điểm chỉ thoảng nhẹ, có lúc lại trở nên nồng rõ rệt, đặc biệt vào buổi tối.

Theo Cơ sở dữ liệu Thực vật Việt Nam, hoa sữa có tên khoa học Alstonia scholaris, thuộc họ Trúc đào, thường ra hoa vào khoảng tháng 8-9 và được ghi nhận có mùi thơm hắc, nhất là về đêm. Sự thay đổi trong cảm nhận về mùi hương này đặt ra một câu hỏi thú vị rằng điều gì đang diễn ra bên trong những bông hoa này và và các yếu tố môi trường tác động ra sao để hương thơm trở nên rõ nét hơn vào một số thời điểm?

Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa các hợp chất hóa học tạo mùi, hoạt động sinh lý của hoa và những điều kiện môi trường ảnh hưởng đến quá trình phát tán hương. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc hoa giải phóng nhiều phân tử tạo mùi hơn và việc mùi hương được cảm nhận rõ hơn trong không khí. Đây là hai hiện tượng có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Một nghiên cứu đăng trên Journal of Essential Oil Research năm 2001 đã phân tích thành phần các chất dễ bay hơi trong hoa sữa được thu hái tại khu vực Hà Nội. Bằng phương pháp sắc ký khí kết hợp khối phổ (GC-MS), nhóm nghiên cứu xác định hơn 34 thành phần, chiếm khoảng 92,5% lượng chất trong mẫu dịch chiết được phân tích. Những thành phần chính gồm linalool, các dạng linalool oxide, α-terpineol, 2-phenylethyl acetate và terpinen-4-ol. Trong đó, linalool chiếm 35,7%, các dạng linalool oxide chiếm 14,7% và α-terpineol chiếm 12,3% lượng dịch chiết dễ bay hơi thu được trong nghiên cứu.

Các hợp chất này thuộc nhóm chất hữu cơ có khả năng bay hơi, tức có thể chuyển từ trạng thái lỏng hoặc bề mặt vật chất sang pha khí trong điều kiện môi trường thông thường. Khi những phân tử ấy đi vào không khí và tiếp xúc với các thụ thể khứu giác trong mũi, con người có thể nhận biết mùi hương. Mỗi hợp chất có đặc tính hóa học và mùi riêng; khi kết hợp, chúng tạo thành tổng thể hương thơm đặc trưng của hoa sữa.

Tuy nhiên, nghiên cứu nói trên phân tích thành phần dịch chiết từ hoa, chứ không đo trực tiếp lượng hương hoa sữa phát tán vào không khí ở từng thời điểm trong ngày. Vì vậy, không thể lấy tỷ lệ các hợp chất trong dịch chiết để kết luận rằng một chất cụ thể là nguyên nhân duy nhất khiến hoa sữa thơm nồng hơn vào ban đêm.

Nhiệt độ, độ ẩm và gió ảnh hưởng đến mùi hoa sữa ra sao?

Một yếu tố quan trọng khác là nhiệt độ. Các nghiên cứu về hương hoa nói chung cho thấy nhiệt độ có thể ảnh hưởng đến cả quá trình tổng hợp lẫn tốc độ phát thải các hợp chất dễ bay hơi.

Khi nhiệt độ tăng trong một khoảng phù hợp, một số hợp chất có thể bay hơi nhanh hơn, đồng thời hoạt động của các enzyme tham gia tạo hương cũng có thể thay đổi. Tuy nhiên, mối quan hệ này không phải lúc nào cũng tuyến tính: nhiệt độ quá cao có thể khiến lượng phát thải giảm hoặc làm thay đổi thành phần mùi, tùy từng loài thực vật.

Điều đó cũng có nghĩa không thể đơn giản kết luận rằng trời càng nóng thì hoa sữa càng thơm, hay trời càng lạnh thì mùi hương càng đậm. Với riêng hoa sữa, các nguồn đã tìm thấy chưa đủ để xác định một ngưỡng nhiệt độ tối ưu hoặc chứng minh nhiệt độ ban đêm trực tiếp làm tăng lượng hợp chất tạo hương được giải phóng.

Bên cạnh nhiệt độ, độ ẩm, gió và sự lưu thông của không khí cũng có thể ảnh hưởng đến cách mùi hương lan truyền. Một tổng quan khoa học đăng trên tạp chí Frontiers in Plant Science năm 2020, tổng hợp dữ liệu về hợp chất tạo hương của 305 loài thực vật thuộc 66 họ, cho thấy điều kiện khí hậu và các yếu tố môi trường có liên quan đến thành phần cũng như lượng hợp chất dễ bay hơi được phát thải từ hoa. Dù vậy, tác động cụ thể của từng yếu tố có thể khác nhau giữa các loài và không phải cứ độ ẩm cao hay gió yếu là mùi hương sẽ nồng hơn.

Cần lưu ý rằng phát tán hương không chỉ phụ thuộc vào lượng phân tử được giải phóng, mà còn vào việc chúng được vận chuyển và pha loãng trong không khí như thế nào. Gió có thể đưa mùi hương đi xa khỏi tán cây, nhưng cũng có thể làm hương bị pha loãng nhanh hơn tại một vị trí cụ thể. Ngược lại, trong điều kiện không khí ít xáo trộn, mùi có thể được cảm nhận rõ ở khu vực gần cây, dù điều đó không đồng nghĩa bản thân hoa đang tạo ra nhiều hợp chất hơn. Các phân tử hương còn có thể phản ứng với những chất trong khí quyển, chẳng hạn ozone, khiến thành phần và khả năng lan truyền của mùi thay đổi.

Số lượng hoa đang nở cũng là một yếu tố dễ nhận thấy. Khi nhiều cụm hoa cùng nở trên một cây, hoặc nhiều cây hoa sữa nở rộ dọc một tuyến phố, tổng lượng hợp chất tạo hương phát tán ra môi trường có thể lớn hơn so với thời điểm chỉ có ít hoa. Đây là một cách lý giải hợp lý cho việc mùi hoa sữa thường nổi bật trong giai đoạn cây nở rộ, nhưng mức độ cụ thể còn phụ thuộc vào số lượng hoa, tình trạng sinh trưởng và điều kiện môi trường.

Vậy tại sao mùi hoa sữa thường được nhận thấy rõ vào ban đêm? Dữ liệu thực vật học Việt Nam ghi nhận đặc điểm này, nhưng hiện chưa đủ bằng chứng trực tiếp để khẳng định chỉ một nguyên nhân duy nhất. Đặc tính phát tán hương của hoa, sự thay đổi nhiệt độ theo thời gian, điều kiện gió và độ ổn định của không khí đều có thể góp phần tạo nên trải nghiệm mùi hương khác nhau.

Muốn xác định chính xác cơ chế riêng của hoa sữa, cần có nghiên cứu đo lượng và thành phần hợp chất phát tán theo từng giờ, đồng thời ghi nhận nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió và giai đoạn nở của hoa.

Tổng hợp