Vì sao gọi là cầu khỉ?

Nhắc đến miền Tây, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến chợ nổi, vườn trái cây trĩu quả hay những con kênh chằng chịt. Nhưng có một hình ảnh khác cũng gắn liền với vùng đất này suốt bao thế hệ: những chiếc cầu khỉ mảnh mai bắc ngang sông, rạch, nhìn có vẻ "thót tim" nhưng lại là phương tiện đi lại quen thuộc của người dân.

Điều thú vị là cái tên "cầu khỉ" đã quen thuộc đến mức ai cũng biết, nhưng không phải ai cũng rõ vì sao lại được gọi như vậy?

Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NXB Hồng Đức, 2021), cầu khỉ được định nghĩa là: "Cầu làm bằng một hoặc hai cây tre, gỗ... bắc qua suối, lạch..., thường có tay vịn."

Đúng như tên gọi trong từ điển, cầu khỉ thường được làm từ tre, gỗ hoặc thân dừa, chỉ vừa đủ cho một người đi qua để bắc qua mương, rạch hoặc suối nhỏ. Có cây được làm thêm tay vịn, nhưng cũng có không ít cây chỉ gồm một thân tre hoặc thân gỗ bắc ngang dòng nước, đòi hỏi người đi phải giữ thăng bằng.

Loại cầu này xuất hiện nhiều nhất ở vùng đồng bằng sông Cửu Long - nơi hệ thống kênh rạch dày đặc khiến việc đi lại giữa các bờ trở nên khó khăn. Theo nhiều tài liệu về văn hóa và đời sống Nam Bộ, cầu khỉ là sản phẩm của quá trình người dân thích nghi với điều kiện tự nhiên, tận dụng những vật liệu sẵn có như tre, gỗ hay thân dừa để tạo nên lối đi nối đôi bờ. Không chỉ có ở miền Tây, trước đây cầu khỉ cũng từng xuất hiện tại một số vùng đồng bằng Bắc Bộ và miền núi, nơi người dân bắc những thân gỗ qua suối để đi lại.

Vì kết cấu đơn sơ nên cầu khỉ thường khá hẹp và khó đi, đặc biệt với những người chưa quen. Trong khi đó, người dân địa phương có thể gánh hàng, vác nông sản, thậm chí chở xe đạp qua cầu nhờ kinh nghiệm giữ thăng bằng.

Trong Bài viết nghiên cứu ngôn ngữ (Tạp chí Sông Hương), tác giả tổng hợp các cách định nghĩa về cầu khỉ qua nhiều từ điển, đồng thời đưa ra một cách lý giải về tên gọi. Theo đó, những chân cầu tre thường được cắm xiên, ngoắt ngoéo, nhìn từ xa gợi liên tưởng đến hình dáng một con khỉ đang đứng. Vì vậy, tên gọi "cầu khỉ" có thể bắt nguồn từ chính đặc điểm hình dáng của cây cầu.

Bên cạnh cách lý giải trên, trong dân gian còn lưu truyền một cách hiểu khác. Nhiều người cho rằng vì mặt cầu rất hẹp, người đi thường phải khom lưng, dang tay hoặc bám vào tay vịn để giữ thăng bằng, trông giống động tác của loài khỉ khi leo trèo nên dần dần cây cầu được gọi là "cầu khỉ".

Đây là cách giải thích được nhắc đến khá phổ biến, tuy nhiên chủ yếu mang tính truyền miệng và chưa được ghi nhận trong các từ điển hay công trình nghiên cứu ngôn ngữ như một kết luận chính thức.

Dù bắt nguồn từ cách lý giải nào, cầu khỉ vẫn là một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của miền sông nước Việt Nam. Ngày nay, nhiều cây cầu bê tông đã thay thế những chiếc cầu tre mảnh mai, nhưng "cầu khỉ" vẫn hiện diện trong ký ức của nhiều thế hệ, đồng thời trở thành biểu tượng văn hóa quen thuộc của vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Không chỉ gắn với đời sống thường nhật của người dân miền Tây, cầu khỉ còn gây ấn tượng với du khách quốc tế bởi vẻ ngoài mộc mạc nhưng đầy thử thách. Năm 2012, trang Top Tens Things đã đưa cầu khỉ của Việt Nam vào danh sách 10 cây cầu đáng sợ nhất thế giới , xếp ở vị trí thứ 7. Với người địa phương, đó là lối đi quen thuộc; nhưng với nhiều du khách lần đầu trải nghiệm, việc bước qua cây cầu tre mảnh mai bắc ngang kênh rạch cũng đủ trở thành một "thử thách" khó quên.

Ngày nay, ở nhiều nơi, những cây cầu bê tông đã thay thế cầu tre để việc đi lại thuận tiện và an toàn hơn. Thế nhưng, cầu khỉ vẫn là một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng của đồng bằng sông Cửu Long.

Không chỉ xuất hiện trong văn học, phim ảnh hay các khu du lịch sinh thái, cầu khỉ còn phản ánh sự sáng tạo của người dân trong quá trình thích nghi với thiên nhiên và điều kiện sống đặc trưng của vùng sông nước. Có lẽ cũng vì thế mà dù ít nhiều đã lùi vào ký ức, chỉ cần nhắc đến "cầu khỉ", nhiều người sẽ lập tức nghĩ ngay đến miền Tây hiền hòa với những con rạch, hàng dừa nước và nhịp sống bình dị.