Phát hiện một loài chim không biết bay

Theo thông tin từ Viện Cổ sinh vật học Động vật có xương sống và Cổ nhân loại học (IVPP) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, viện này đã phối hợp với Viện Nghiên cứu Khoa học Địa chất tỉnh Phúc Kiến phát hiện một hóa thạch chim thời Kỷ Jura hoàn toàn mới tại Chính Hòa, Phúc Kiến mang tên "Dương Nguyên Nhạc Trác" (Yuezhuo yangyuanensis).

Loài chim cổ sống cách đây hàng trăm triệu năm này không hề biết bay mà rất giỏi chạy trên mặt đất. Phát hiện này đã phá vỡ quan điểm truyền thống tồn tại từ lâu cho rằng "sự tiến hóa của loài chim ngay từ đầu đã phát triển theo hướng cất cánh bay", đồng thời cung cấp bằng chứng hóa thạch then chốt để giải mã bí ẩn quá trình chuyển hóa từ khủng long sang chim. Kết quả nghiên cứu liên quan đã được xuất bản trên tạp chí khoa học quốc tế uy tín Nature vào ngày 14 tháng 10.

Quá trình chuyển hóa từ khủng long thành chim là một trong những bước ngoặt chấn động nhất trong lịch sử sinh giới trên Trái Đất. Từ lâu, giới khoa học đã phổ biến cho rằng khả năng bay là động lực cốt lõi thúc đẩy sự tiến hóa của chim thời kỳ đầu. Tuy nhiên, Kỷ Jura là giai đoạn then chốt cho sự khởi nguồn của loài chim, nhưng hóa thạch chim thuộc thời kỳ này lại vô cùng hiếm hoi, khiến nhiều chi tiết tiến hóa luôn thiếu đi bằng chứng thực tế để chứng minh.

Đội ngũ của Vương Mẫn (Wang Min) thuộc Viện Cổ sinh vật học IVPP cùng đội ngũ của Hứa Lập Minh (Xu Liming) thuộc Viện Địa chất Phúc Kiến đã tiến hành công tác khai quật hiện trường kéo dài suốt 4 năm tại Phúc Kiến và phát hiện ra quần thể động vật Kỷ Jura Chính Hòa nổi tiếng. Tháng 8 năm 2024, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy hóa thạch chim cổ đặc biệt này trong tầng địa chất gần xã Dương Nguyên, huyện Chính Hòa và đặt tên cho nó là Dương Nguyên Nhạc Trác. Tên loài được lấy theo nơi phát hiện hóa thạch là xã Dương Nguyên; còn "Nhạc Trác" (yuè zhuó) là một loài thần điệu thời cổ đại được ghi chép trong cổ tịch Trung Hoa, như sách Quốc Ngữ có ghi: "Nhà Chu hưng thịnh, chim Nhạc Trác hót ở núi Kỳ".

Chú chim cổ này có trọng lượng khoảng 821g, trên cơ thể mang đồng thời các đặc điểm pha trộn giữa khủng long và chim, thể hiện đặc tính "tiến hóa khảm" (mosaic evolution) vô cùng đặc biệt. Hộp sọ của nó sở hữu những chiếc răng có hình răng cưa sắc nhọn tương tự như loài khủng long Troodon; ngón chân thứ hai giữ lại đặc trưng biểu tượng của loài Deinonychus (khủng long vuốt dã thú), có thể giơ ngược lên trên để thuận tiện cho việc kẹp giữ con mồi. Bên cạnh đó, chi trước của nó cực kỳ ngắn, là một trong những loài chim Mesozoic có tỷ lệ chi trước ngắn nhất từng được biết đến, thậm chí còn ngắn hơn cả một số loài khủng long nhỏ giỏi chạy. Tuy nhiên, các phần xương như xương chậu, đốt sống đuôi lại đã sở hữu không ít đặc điểm của chim thời kỳ đầu.

Khi hóa thạch mới được phát hiện, đội ngũ nghiên cứu từng đặt ra nghi vấn: Rốt cuộc nó là khủng long hay là chim? Nhóm nghiên cứu đã sử dụng nhiều phương pháp hệ thống học để tính toán và kiểm chứng lặp đi lặp lại. Kết quả cho thấy, nếu ép buộc xếp nó vào họ hàng nhà khủng long, cây tiến hóa sẽ xuất hiện thêm 14 điểm biến đổi tiến hóa bất thường. Phân tích tổng hợp xác nhận rằng Dương Nguyên Nhạc Trác thuộc về loài chim, là "họ hàng gần" với chim Chính Hòa (Zhengheornis), cùng nhau tạo thành họ Chim Chính Hòa (Zhengheornithidae), và là một trong những loài chim nguyên thủy nhất từng được biết đến.

Thông qua phân tích thống kê hình thái xương, các nhà nghiên cứu xác định Dương Nguyên Nhạc Trác không sở hữu khả năng bay, mà là một loài chim ăn thịt sống trên mặt đất và giỏi chạy nhảy. Các đặc trưng xương của nó rơi vào khoảng hình thái của các loài chim đi bộ/sống dưới đất hiện đại. Nghiên cứu này cũng đính chính quan điểm trong quá khứ, chứng minh rằng Thủy tổ điêu (Archaeopteryx) và Chim gần (Anchiornis) không hề sở hữu ngón chân thứ hai đặc biệt kiểu Deinonychus.

Dương Nguyên Nhạc Trác là loài chim không biết bay sớm nhất từng được con người phát hiện tính đến thời điểm hiện tại. Phát hiện này chứng minh rằng sự tiến hóa của loài chim không phải là một đường thẳng đơn hướng "ngày càng trở nên thích nghi với việc bay". Ngay từ khi loài chim mới ra đời, chúng đã bắt đầu khám phá nhiều phương thức sinh tồn đa dạng: có nhánh tiến hóa về hướng cất cánh trên không, nhưng cũng có nhánh chọn cuộc sống bám trụ trên mặt đất.

Quần thể động vật Chính Hòa giống như một tập hồ sơ hóa thạch được lưu giữ từ hàng trăm triệu năm trước. Trước đó, nơi đây đã phát hiện ra loài khủng long chuyên chạy Kỳ dị Phúc Kiến long (Fujianvenator), chim Bát Mẫn (Baminornis), và chim Bất Ngưu Chính Hòa (Zhengheornis). Cùng với sự phát hiện của Dương Nguyên Nhạc Trác lần này, tập hợp hóa thạch này cùng chứng minh rằng ngay tại vạch xuất phát của sự tiến hóa loài chim, các loài chim cổ đại đã phân hóa thành nhiều loại sinh thái đa dạng, thể hiện tính đa dạng loài cực kỳ cao. Phát hiện này đã lấp đầy một khoảng trống then chốt trên mắt xích tiến hóa từ khủng long sang chim, làm mới hoàn toàn nhận thức của nhân loại về nguồn gốc loài chim.

Nguồn: HK01