Nghiên cứu chỉ ra: Sự khác biệt 1 trời 1 vực về cách 1 đứa trẻ giàu có được nuôi dạy, từ bào thai cho đến đại học

Cùng với những thay đổi của xã hội, ngày càng có nhiều ý kiến cho rằng giá trị của bằng cấp đang giảm sút. Mọi người dần nhận ra rằng nỗ lực không đồng nghĩa với thành công. Đằng sau thành công theo quan niệm thông thường, ngoài năng lực của mỗi người, còn có nhiều yếu tố khác góp phần quyết định số phận của họ. Thậm chí, có người còn đùa rằng: Ranh giới phân chia cuộc đời bắt đầu từ nước ối. Nghe có vẻ như một câu nói bông đùa, nhưng điều này không hoàn toàn vô căn cứ.

Giáo sư Daniel Markovits của Đại học Yale, Mỹ, đã dành 20 năm nghiên cứu để viết cuốn sách Cái bẫy tinh hoa (The Meritocracy Trap). Từ góc nhìn của giới tinh hoa, ông phân tích sâu những hiện tượng trong xã hội Mỹ.

Trong đó, cuốn sách còn đưa ra một kết luận nghiên cứu từng gây chấn động: Từ trước khi thụ thai, trong giai đoạn bào thai, mẫu giáo, tuổi đi học cho đến đại học và sau đại học, con cái của các gia đình tinh hoa đã có khoảng cách đáng kể so với trẻ em thuộc những tầng lớp khác. Khoảng cách ấy thậm chí có thể ngày càng lớn hơn.

1. Lợi thế bắt đầu từ trước khi trẻ chào đời

Lợi thế của trẻ em trong các gia đình tinh hoa có thể bắt đầu tích lũy từ trước khi chào đời. Tầng lớp giàu có ngày càng có xu hướng kết hôn với người có điều kiện kinh tế, địa vị xã hội tương đương, hiện tượng được các nhà kinh tế gọi là “hôn phối chọn lọc”.

Khi hai người có thu nhập cao cùng xây dựng gia đình, tài sản được tích lũy nhanh hơn, đồng thời con cái cũng có nhiều cơ hội tiếp cận các nguồn lực giáo dục tốt. Gia đình ít biến động về kinh tế còn giúp trẻ có môi trường phát triển ổn định hơn.

Ngược lại, áp lực tài chính có thể khiến cha mẹ căng thẳng, ảnh hưởng đến quá trình phát triển của trẻ ngay từ trong bụng mẹ. Một nghiên cứu do nhóm của Tiến sĩ Catherine Limperopoulos tại Bệnh viện Nhi Quốc gia ở Washington, D.C. công bố năm 2020 cho thấy, thai nhi của những người mẹ có mức độ lo âu cao có sự kết nối yếu hơn giữa một số vùng não liên quan đến khả năng tập trung và nhận thức.

Sau khi trẻ chào đời, khoảng cách tiếp tục được nới rộng thông qua cách nuôi dạy con. Các gia đình tinh hoa thường áp dụng phương pháp “nuôi dạy con phối hợp” (concerted cultivation), tức chủ động đầu tư có hệ thống vào sự phát triển của trẻ.

Cuốn sách đưa ra một số liệu đáng chú ý: Khi lên 3 tuổi, trẻ có cha mẹ làm nghề chuyên môn được cho là đã nghe nhiều hơn trung bình 20 triệu từ so với trẻ trong các gia đình thông thường và nhiều hơn 30 triệu từ so với trẻ thuộc gia đình thu nhập thấp. Mỗi ngày, cha mẹ có thể chỉ nói với con nhiều hơn một chút. Nhưng tích lũy qua thời gian, sự khác biệt có thể trở nên rất lớn.

Sự chênh lệch còn thể hiện ở môi trường mẫu giáo. Một trường mẫu giáo thông thường có thể chỉ có góc đọc sách nhỏ, một số đồ chơi và vật liệu thủ công. Giáo viên tận tâm nhưng nhân lực có hạn.

Trong khi đó, những trường mầm non dành cho giới tinh hoa, chẳng hạn Trường Fieldston ở New York, có thư viện chuyên nghiệp cùng các bộ phận và giáo viên phụ trách riêng những lĩnh vực như nghệ thuật, âm nhạc, ngoại ngữ và khoa học. Đội ngũ giáo viên được giới thiệu là những người có trình độ cao, tốt nghiệp từ các trường đại học danh tiếng.

Tỷ lệ giáo viên và trẻ là 1:7, nghĩa là cứ bảy trẻ thì có một giáo viên phụ trách. Sự khác biệt về điểm xuất phát này khiến người ta phải suy nghĩ: Có những đứa trẻ đã được tiếp cận với môi trường học tập vượt trội từ trước khi chính thức bước vào trường phổ thông.

2. Lợi thế ngày càng lớn từ trường phổ thông đến sau đại học

Khi bắt đầu học tiểu học, những đứa trẻ này đã sở hữu nhiều lợi thế nhất định. Nhưng sự đầu tư của các gia đình giàu có không dừng lại ở đó, mà còn có xu hướng tăng lên. Cha mẹ thuộc các gia đình giàu có dành nhiều hơn cha mẹ thông thường khoảng ba giờ mỗi tuần để trò chuyện với con. Họ cũng sắp xếp cho con tham gia các lớp học thêm và chương trình đào tạo ngoại khóa. Khoảng cách lớn nhất nằm ở mức đầu tư cho giáo dục.

Số liệu về chi phí giáo dục hằng năm như sau:

Trẻ em ở các khu vực nghèo: khoảng 8.000 USD.

Trẻ em trong gia đình trung lưu thông thường: khoảng 12.000-18.000 USD.

Trẻ em trong gia đình giàu có: khoảng 27.000 USD.

Trẻ em thuộc các gia đình siêu giàu theo học trường tư thục tinh hoa: khoảng 75.000 USD.

Khi bước vào đại học, hiệu ứng lợi thế tích lũy càng thể hiện rõ.

Trong hơn 50 năm qua, mức độ cạnh tranh tại các trường đại học thông thường không thay đổi quá nhiều. Trong khi đó, việc trúng tuyển vào những trường hàng đầu ngày càng khó khăn. Harvard, Yale và Stanford hiện có mức độ cạnh tranh tuyển sinh cao hơn nhiều lần so với 50 năm trước. Vậy những suất học này chủ yếu thuộc về ai?

30% học sinh tốt nghiệp từ 20 trường trung học tư thục hàng đầu nước Mỹ có thể vào các trường đại học tinh hoa này. Nhóm học sinh ấy chiếm khoảng một phần mười tổng số sinh viên tại các trường được đề cập.

Nhìn sâu hơn, khoảng một phần ba sinh viên tại những trường đại học hàng đầu xuất thân từ 100-200 trường trung học tốt nhất cả nước. Trong số học sinh của những trường trung học này, hai phần ba đến từ 5% gia đình có thu nhập cao nhất.

Hiện nay, 37% sinh viên đại học tại Mỹ đến từ một phần tư hộ gia đình giàu nhất, trong khi chỉ 13% đến từ một phần tư hộ gia đình nghèo nhất. Nói cách khác, các trường đại học hàng đầu ngày càng có xu hướng trở thành sân chơi của người giàu.

Nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Với những người đã vào được trường danh tiếng, bằng cử nhân mới chỉ là điểm khởi đầu. Họ còn phải tiếp tục học sau đại học. Giáo dục sau đại học khiến lợi thế được kế thừa giữa các thế hệ càng trở nên rõ rệt.

Trước đây, quá trình đào tạo và thăng tiến có thể diễn ra ngay tại doanh nghiệp, tạo cơ hội để những người có xuất phát điểm khác nhau từng bước đi lên. Ngày nay, muốn bước vào nhiều ngành nghề tinh hoa, người trẻ phải có bằng cấp từ các trường sau đại học hàng đầu. Rào cản này khiến phần lớn những người không có đủ điều kiện bị loại ngay từ đầu.

Số liệu về các trường luật cho thấy sự chênh lệch ấy: Hai phần ba sinh viên tại những trường luật hàng đầu có ít nhất một phụ huynh làm nghề chuyên môn; một phần ba có cả cha và mẹ đều làm nghề chuyên môn. Điều đó cho thấy tính khép kín của những nhóm nghề nghiệp này. Nguồn lực giáo dục và đào tạo ngày càng tập trung vào một nhóm nhỏ ở đỉnh kim tự tháp xã hội.

3. Lợi thế giống như quả cầu tuyết

Ở mỗi giai đoạn, các gia đình giàu có đều sử dụng tiền bạc và nguồn lực để tạo thêm lợi thế cho con. Những lợi thế này giống như quả cầu tuyết, càng lăn càng lớn, cuối cùng tạo thành khoảng cách mà người bình thường khó vượt qua.

Hãy thử hình dung một đứa trẻ thông minh, chăm chỉ trong gia đình trung lưu và một đứa trẻ cũng thông minh không kém trong gia đình giàu có. Thoạt nhìn, hai em dường như xuất phát từ cùng một vạch. Nhưng trên thực tế, vạch xuất phát ấy chưa bao giờ giống nhau.

Dù có năng lực trí tuệ tương đương và cùng theo học tại một trường đại học danh tiếng, hai người vẫn chịu ảnh hưởng từ hoàn cảnh gia đình. Sự tự tin trong giao tiếp, khả năng chống đỡ trước khó khăn tài chính và những điều kiện sống khác nhau có thể tạo ra khoảng cách trong từng lựa chọn của họ.

Bởi vậy, thành công không chỉ được quyết định bởi năng lực và sự nỗ lực của mỗi người, mà còn chịu ảnh hưởng từ những điều kiện họ được thừa hưởng ngay từ đầu. Nghịch lý nằm ở chỗ, một xã hội đề cao tài năng và thành tích đôi khi lại vô tình củng cố chính những khoảng cách mà nó từng muốn xóa bỏ.

Điều đó không có nghĩa đứa trẻ thứ hai không thể thành công. Nhưng hành trình của em có thể khó khăn hơn, và thành quả đạt được chưa chắc phản ánh đầy đủ mức độ nỗ lực đã bỏ ra.

Tất nhiên, không phải gia đình giàu có nào cũng có điều kiện nuôi dạy con tốt, cũng như không phải gia đình ít tiền nào cũng thiếu sự quan tâm, hiểu biết hay khả năng giúp con phát triển. Nguồn lực tài chính là một lợi thế quan trọng, nhưng không phải nguồn lực duy nhất.