Lọ Lem là người nước nào?

Hình ảnh cô gái mồ côi bị ngược đãi, nhờ sự trợ giúp diệu kỳ sở hữu chiếc hài dạ hội rồi trở thành hoàng hậu đã trở thành tài sản tinh thần chung của hàng tỷ người trên thế giới. Tuy nhiên, nếu truy vấn đến tận cùng về gốc gác địa lý của nhân vật này, người ta sẽ rơi vào một mê lộ lịch sử đầy bất ngờ, nơi ranh giới giữa các quốc gia và thời đại hoàn toàn bị xóa mờ.

Cuộc tranh chấp "quốc tịch" giữa Pháp và Đức

Trong đời sống đại chúng hiện đại, ấn tượng sâu đậm nhất về Lọ Lem gắn liền với bộ phim hoạt hình kinh điển ra mắt năm 1950 của hãng Walt Disney. Tác phẩm này được phóng tác từ truyện cổ tích Cendrillon do nhà văn người Pháp Charles Perrault xuất bản vào cuối thế kỷ 17. Ngay trong không gian văn học của Perrault, người ta đã thấy một Lọ Lem mang đậm hơi thở của xã hội thượng lưu Pháp thời bấy giờ, nơi những buổi dạ vũ xa hoa, cỗ xe bằng quả bí ngô và đôi giày thủy tinh lấp lánh phản ánh nét lãng mạn đặc trưng của văn hóa Paris.

Thế nhưng, bức tranh quốc tịch của cô gái này lập tức thay đổi nếu nhìn sang biên giới nước Đức. Trước khi phiên bản Pháp phổ biến toàn cầu qua điện ảnh, người dân châu Âu lại quen thuộc hơn với câu chuyện Aschenputtel do Anh em nhà Grimm thu thập và xuất bản vào đầu thế kỷ 19.

Trong bản Đức, Lọ Lem không có sự xuất hiện của bà tiên hay chiếc xe bí ngô, mà nguồn sức mạnh diệu kỳ đến từ cây dâu tằm mọc trên mộ người mẹ quá cố và đôi chim bồ câu trắng. Việc hai dị bản lớn nhất của châu Âu cùng tồn tại song song đã tạo ra một cuộc tranh luận kéo dài về việc liệu Lọ Lem là một thiếu nữ Pháp kiều diễm hay một cô gái Đức kiên cường.

Dấu vết sơ khai trên đất Hy Lạp và Ai Cập

Điều kinh ngạc hơn cả là các nhà nghiên cứu văn học dân gian khi ngược dòng thời gian đã phát hiện ra rằng, bản sơ khai nhất của môtíp câu chuyện này lại không hề sinh ra trên lãnh thổ châu Âu. Theo các ghi chép của nhà sử học Hy Lạp Strabo từ đầu thế kỷ thứ nhất, nhân vật Lọ Lem đầu tiên trong lịch sử loài người có tên là Rhodopis. Nàng là một nữ nô lệ gốc Hy Lạp sống tại Ai Cập.

Khi Rhodopis đang tắm, một con đại bàng đã chộp lấy chiếc dép dát vàng của nàng rồi bay đến thành phố Memphis, thả thẳng vào lòng vị vua Pharaon. Mê đắm trước sự tinh xảo của chiếc dép nhỏ nhắn, Pharaon đã cho quân đi khắp đất nước để tìm kiếm người phụ nữ vừa chân và sau đó đưa nàng lên ngôi hoàng hậu.

Bước ngoặt phương Đông trên Con đường Tơ lụa

Không dừng lại ở vùng Địa Trung Hải, môtíp Lọ Lem còn có một điểm dừng chân quan trọng tại phương Đông vào thời nhà Đường ở thế kỷ thứ 9. Tác phẩm Dậu Dương Tạp Trở của tác giả Đoàn Thành Thức đã ghi lại câu chuyện về nàng Diệp Hạn, một cô gái mồ côi làm bạn với con cá thần và sở hữu đôi giày dệt bằng chỉ vàng đi dự lễ hội.

Sự giống nhau kỳ lạ giữa câu chuyện Diệp Hạn và Lọ Lem châu Âu sau này khiến nhiều nhà sử học tin rằng, hành trình của chiếc giày cổ tích đã theo chân các thương nhân trên Con đường Tơ lụa để lan tỏa từ Á sang Âu trước khi được các nhà văn phương Tây gọt giũa lại.

Để trả lời cho câu hỏi Lọ Lem là người nước nào, câu trả lời sẽ phụ thuộc vào góc nhìn của mỗi người. Nếu xét dưới góc độ truyền thông đại chúng, cô là một thiếu nữ Pháp bước ra từ nét vẽ Disney. Nhưng nếu xét dưới góc độ lịch sử văn hóa, Lọ Lem mang dòng máu Hy Lạp, trưởng thành ở Ai Cập, đi qua những biến thiên văn hóa tại Trung Quốc trước khi chính thức nhập quốc tịch Pháp và Đức.

Sự dịch chuyển ấy chứng minh rằng Lọ Lem không thuộc về riêng một dân tộc nào, mà là di sản chung của nhân loại về khát vọng hướng tới cái thiện và tình yêu.