Khởi tố Thắng "Ật" về tội gây rối trật tự công cộng: Vì sao người bị đánh vẫn có thể bị xử lý hình sự?

Liên quan vụ việc xảy ra tại quán Cường Dê, việc Nguyễn Văn Thắng, biệt danh Thắng “Ật” (37 tuổi, ở phường Tây Hoa Lư) bị khởi tố về tội gây rối trật tự công cộng dù là người bị đánh khiến dư luận quan tâm. Động thái này được đưa ra sau gần hai tuần cảnh sát điều tra vụ việc xảy ra trước nhà hàng Cường Dê, tổ dân phố Tràng An, phường Tây Hoa Lư.

Trong khi đó, trách nhiệm pháp lý của người bảo vệ có hành vi đánh Thắng cũng là vấn đề được đặt ra. Trao đổi về vụ việc, TS, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng cần nhìn nhận toàn diện diễn biến mâu thuẫn, hành vi của từng người và các căn cứ pháp luật, thay vì chỉ dựa vào hình ảnh một người bị đánh để xác định đúng, sai.

Người bị đánh có đương nhiên không phải chịu trách nhiệm hình sự?

Theo TS, luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính pháp, dưới góc độ pháp lý, việc xác định một người có thực hiện hành vi phạm tội hay không phải căn cứ vào toàn bộ diễn biến sự việc và các dấu hiệu cấu thành tội phạm, không thể chỉ dựa vào một đoạn clip trên mạng xã hội.

Trong cùng một vụ việc, một người có thể là người bị xâm hại bởi hành vi này nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi vi phạm khác do chính mình thực hiện. Vì vậy, việc Thắng bị đánh không đồng nghĩa người này đương nhiên không có hành vi vi phạm pháp luật trước đó.

Cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ diễn biến trước và sau khi xảy ra xô xát, hành vi cụ thể của các bên, nhận thức, thái độ, lỗi và hậu quả đối với trật tự công cộng. Những lời lẽ xúc phạm, thái độ khiêu khích hoặc việc phát trực tiếp sự việc lên mạng xã hội cũng cần được xem xét trong tổng thể diễn biến, mức độ gây mất trật tự và hậu quả thực tế. Không phải mọi hành vi chửi bới hoặc livestream đều tự động cấu thành tội gây rối trật tự công cộng.

Điều 318 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, quy định về tội gây rối trật tự công cộng. Theo khoản 1 điều luật này, người nào gây rối trật tự công cộng, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hay đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, có thể bị phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.

Khoản 2 Điều 318 quy định mức phạt tù từ 2 năm đến 7 năm nếu có các tình tiết định khung tăng nặng như phạm tội có tổ chức, dùng vũ khí hoặc hung khí, có hành vi phá phách, gây cản trở giao thông nghiêm trọng, gây đình trệ hoạt động công cộng, xúi giục người khác gây rối, hành hung người can thiệp bảo vệ trật tự công cộng hoặc tái phạm nguy hiểm.

Theo luật sư, nếu cơ quan điều tra có căn cứ xác định hành vi của Thắng đủ yếu tố cấu thành tội gây rối trật tự công cộng thì việc xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 318 là có cơ sở. Tuy nhiên, chưa thể khẳng định Thắng sẽ phải chấp hành hình phạt tù hay bị áp dụng mức án cụ thể nào khi vụ án chưa được xét xử.

Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải xem xét tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, nhân thân người phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và những căn cứ khác theo Điều 50 Bộ luật Hình sự. Nếu quá trình điều tra phát hiện thêm hành vi vi phạm độc lập, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiếp tục đánh giá theo quy định pháp luật tương ứng.

Người bảo vệ đánh Thắng có được miễn trách nhiệm hình sự?

Đối với người bảo vệ quán Cường Dê, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng không thể chỉ căn cứ vào việc người này đã đánh Thắng để mặc nhiên kết luận phạm tội. Ngược lại, cũng không thể cho rằng người bảo vệ đương nhiên được miễn trách nhiệm chỉ vì Thắng có hành vi khiêu khích hoặc xúc phạm trước đó.

Cơ quan điều tra cần làm rõ hành vi đánh người diễn ra trong hoàn cảnh nào, Thắng có đang thực hiện hành vi xâm phạm trái pháp luật hay không, người bảo vệ đánh để ngăn chặn hành vi đó hay để trả đũa, số lần đánh, mức độ tác động và hậu quả đối với sức khỏe của Thắng. Đây là những tình tiết quan trọng để xác định bản chất pháp lý của hành vi.

Nếu người bảo vệ chống trả một cách cần thiết nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc người khác trước hành vi xâm phạm đang diễn ra, cơ quan chức năng có thể xem xét trường hợp phòng vệ chính đáng theo Điều 22 Bộ luật Hình sự. Hành vi phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.

Ngược lại, nếu người bảo vệ chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra theo quy định về vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Trường hợp người này chủ động đánh trả để trả đũa hoặc có hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, việc Thắng có lỗi trước đó cũng không làm mất đi trách nhiệm pháp lý độc lập của người bảo vệ.

Một vấn đề khác được luật sư đề cập là khả năng xem xét trạng thái tinh thần bị kích động mạnh do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây ra.

Theo Điều 135 Bộ luật Hình sự, người cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân đối với mình hoặc người thân thích của mình, có thể bị xử lý về tội danh tương ứng nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

Theo khoản 1 Điều 135, trường hợp tỷ lệ tổn thương cơ thể của nạn nhân từ 31% đến 60%, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 50 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Những trường hợp có tình tiết quy định tại khoản 2 có thể bị phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Luật sư lưu ý, tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc xem xét định tội theo Điều 135. Tuy nhiên, tỷ lệ thương tích không phải điều kiện duy nhất. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải xác định có hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân, hành vi đó gây ra trạng thái tinh thần bị kích động mạnh và người thực hiện cố ý gây thương tích trong trạng thái này hay không.

Nếu tỷ lệ tổn thương cơ thể dưới 31%, không thể chỉ căn cứ Điều 135 để truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh này. Dù vậy, điều đó không đồng nghĩa người đánh người đương nhiên không phải chịu trách nhiệm hình sự. Tùy tính chất, mức độ, hậu quả và các dấu hiệu pháp lý cụ thể, hành vi vẫn có thể được xem xét theo Điều 134 về tội cố ý gây thương tích hoặc Điều 318 về tội gây rối trật tự công cộng nếu đủ yếu tố cấu thành.

Cần phân biệt trạng thái tinh thần bị kích động mạnh theo Điều 135 với tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại điểm e khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự, về trường hợp phạm tội trong tình trạng bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra. Đây là hai quy định có phạm vi và ý nghĩa pháp lý khác nhau.

Trường hợp đủ điều kiện áp dụng Điều 135 thì xem xét trách nhiệm theo tội danh tương ứng. Nếu chưa đủ điều kiện cấu thành tội danh này nhưng người thực hiện phạm một tội khác, tình tiết bị kích động về tinh thần có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ khi đáp ứng quy định pháp luật.

Luật sư nhấn mạnh, việc bị kích động không phải căn cứ chung để miễn trách nhiệm hình sự đối với mọi tội danh. Muốn xác định người bảo vệ không phải chịu trách nhiệm hình sự, cần xem xét hành vi có thuộc trường hợp phòng vệ chính đáng, không đủ yếu tố cấu thành tội phạm hoặc có căn cứ pháp luật khác hay không. Việc quyết định không khởi tố hoặc miễn trách nhiệm hình sự phải dựa trên căn cứ cụ thể và đúng trình tự pháp luật.

Vì sao người bị đánh có thể bị khởi tố, còn người đánh chưa bị khởi tố?

Theo luật sư Đặng Văn Cường, tình huống một người bị đánh nhưng bị khởi tố, trong khi người đánh chưa bị khởi tố, không nhất thiết là nghịch lý pháp luật. Pháp luật hình sự không xác định trách nhiệm theo cách người bị đánh luôn là nạn nhân về mọi phương diện, còn người ra tay luôn là người phạm tội.

Nếu Thắng có hành vi gây rối trật tự công cộng đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người này phải chịu trách nhiệm về hành vi đó, bất kể sau đó có bị người khác đánh hay không. Trong khi đó, hành vi của người bảo vệ phải được đánh giá độc lập dựa trên mục đích, hoàn cảnh, mức độ chống trả, hậu quả và các quy định liên quan.

Nếu người bảo vệ chống trả cần thiết để bảo vệ mình trước hành vi xâm phạm trái pháp luật đang diễn ra, hành vi có thể được xác định là phòng vệ chính đáng và không phải tội phạm. Nếu người này đánh trả do bị kích động nhưng hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cũng không thể khởi tố chỉ để đáp ứng yêu cầu của dư luận.

Ngược lại, nếu người bảo vệ chủ động đánh trả để trả đũa, sử dụng bạo lực quá mức hoặc gây thương tích trong trường hợp đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người này vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Việc Thắng có lỗi trước đó không làm mất đi trách nhiệm pháp lý độc lập của người bảo vệ.

Luật sư cho rằng cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ đầy đủ hành vi của cả hai phía, không bỏ lọt hành vi phạm tội nhưng cũng không làm oan người vô tội. Việc người bảo vệ có thể không bị khởi tố chỉ là khả năng pháp lý cần được xem xét, không phải kết luận trước về trách nhiệm của người này.

Sự nghiêm minh của pháp luật thể hiện ở việc xử lý đúng hành vi, đúng người và đúng căn cứ pháp lý, chứ không phải ở số lượng người bị khởi tố trong một vụ việc. Khi vụ án chưa được xét xử, trách nhiệm của từng cá nhân cần được xác định trên cơ sở kết quả điều tra, chứng cứ và quy định pháp luật.

Theo điều tra, ngày 28/9, Thắng dùng điện thoại phát trực tiếp trên mạng xã hội tại khu vực này và có lời lẽ bị cho là phản cảm, lăng mạ ông Dương Văn Hưng, 64 tuổi, nhân viên nhà hàng. Hai bên sau đó xảy ra xô xát, ông Hưng dùng điếu cày đuổi đánh Thắng.

Video vụ việc được chia sẻ trên nhiều nền tảng, thu hút hàng triệu lượt xem và bình luận.

Công an tỉnh Ninh Bình cho rằng hành vi của Thắng gây ảnh hưởng xấu đến an ninh trật tự và hình ảnh du lịch địa phương. Vụ việc xảy ra tại khu vực Quần thể danh thắng Tràng An, Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận.

Sau sự việc, Công an phường Tây Hoa Lư triệu tập những người liên quan, lấy lời khai, khám nghiệm hiện trường và thu thập tài liệu. Hồ sơ sau đó được chuyển đến Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Ninh Bình xử lý theo thẩm quyền.

Trong quá trình điều tra, ông Hưng và chủ nhà hàng gửi đơn tố cáo Thắng về hành vi Làm nhục người khác và Gây rối trật tự công cộng.

Trước khi bị bắt, Thắng thường xuyên phát trực tiếp và đăng nhiều nội dung có lời lẽ tục tĩu, khiêu khích trên Facebook cá nhân.

Công an đang tiếp tục làm rõ hành vi của những người liên quan.