Dừng xây dựng khẩn cấp tuyến đường sắt trên cao dài 16km với nhà thầu Nhật Bản, vốn gần 42.000 tỷ đồng

Colombo Light Rail Transit (LRT) là dự án đường sắt trên cao được Sri Lanka phát triển nhằm giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông nghiêm trọng tại Colombo, trung tâm kinh tế lớn nhất nước này. Theo kế hoạch được Nội các Sri Lanka thông qua tháng 1/2019, tuyến đường sắt dài khoảng 17 km, gồm 16 nhà ga, nối trung tâm Colombo Fort với khu vực Malabe.

Hồ sơ của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) sau đó xác định chiều dài tuyến là 15,7 km, toàn bộ đi trên cao, với 16 nhà ga và một khu depot phục vụ bảo dưỡng, vận hành tàu. Tổng vốn đầu tư dự kiến đạt 246,641 tỷ yen (khoảng 42.000 tỷ đồng). Trong đó, JICA dự kiến cung cấp khoản vay khoảng 200,415 tỷ yen, chiếm hơn 81% tổng vốn, phần còn lại do Sri Lanka huy động.

Dự án được kỳ vọng trở thành tuyến đường sắt đô thị hiện đại đầu tiên của Sri Lanka, giúp người dân di chuyển từ Colombo Fort đến Malabe trong khoảng 30 phút, thay vì phải mất nhiều thời gian trên những tuyến đường thường xuyên ùn tắc.

Các đoàn tàu chạy điện được thiết kế để kết nối trung tâm hành chính, khu thương mại, trường đại học và những khu dân cư đông đúc. Chính phủ Sri Lanka kỳ vọng công trình giúp giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, đồng thời cải thiện năng lực vận tải công cộng tại vùng đô thị Colombo.

Ngày 11/3/2019, Sri Lanka và JICA ký thỏa thuận khoản vay đầu tiên trị giá 30,04 tỷ yen để triển khai dự án. Đây là khoản vay ưu đãi có thời hạn hoàn trả dài, trong đó một số hạng mục được áp dụng mức lãi suất rất thấp.

Theo báo cáo kiểm toán Sri Lanka, thời hạn vay lên tới 40 năm, bao gồm 12 năm ân hạn. Mức lãi suất cho một số dịch vụ tư vấn kỹ thuật chỉ 0,01% mỗi năm. Sau khi ký thỏa thuận, các công việc chuẩn bị được triển khai, gồm nghiên cứu kỹ thuật, thiết kế, đánh giá môi trường, giải phóng mặt bằng và thiết lập bộ máy quản lý dự án.

Tuy nhiên, kế hoạch nhanh chóng thay đổi khi chính quyền Sri Lanka chuyển hướng chính sách đầu tư hạ tầng. Tháng 9/2020, Văn phòng Tổng thống yêu cầu chấm dứt dự án với lý do chi phí quá lớn và không phải giải pháp kinh tế nhất để xử lý giao thông Colombo.

Đến ngày 6/10/2020, Nội các quyết định đóng cửa văn phòng dự án đường sắt trên cao này và giải quyết các nghĩa vụ liên quan. Một số hoạt động còn kéo dài đến cuối tháng 1/2021. Dự án bị hủy trước khi phần tuyến đường sắt chính được xây dựng.

Theo Kiểm toán Nhà nước Sri Lanka, đến cuối năm 2020, tổng số tiền đã chi cho dự án đạt khoảng 5,55 tỷ rupee Sri Lanka, gồm 4,62 tỷ rupee từ nguồn vốn JICA và 923 triệu rupee từ ngân sách. Báo cáo kiểm toán đánh giá các khoản chi này không mang lại hiệu quả như mục tiêu ban đầu sau quyết định hủy dự án.

Việc Sri Lanka đơn phương chấm dứt dự án khiến quan hệ hợp tác với Nhật Bản phát sinh thêm những vấn đề tài chính.

Theo thông tin Bộ trưởng Giao thông Sri Lanka Bimal Ratnayake cung cấp trước Quốc hội tháng 7/2026, nước này đã thanh toán ba khoản bồi thường cho phía Nhật Bản trong năm 2024. Cụ thể, Sri Lanka chi 189,7 triệu yen vào tháng 8/2024, tiếp đó thanh toán 1,031 triệu USD cùng tháng và 108,7 triệu rupee Sri Lanka vào tháng 9/2024.

Tuy nhiên, vấn đề chưa kết thúc. Phía Nhật Bản tiếp tục đề nghị Sri Lanka trả lãi đối với các khoản bồi thường thanh toán chậm. Trong khi đó, Bộ trưởng Ratnayake cho biết chính phủ đã thành lập một ủy ban xem xét yêu cầu, trong khi chưa thực hiện khoản thanh toán lãi nào tại thời điểm công bố.

Sau khi dự án bị hủy, chính quyền Sri Lanka nhiều lần xem xét khả năng khôi phục tuyến LRT. Tháng 7/2023, Nội các nước này chấp thuận đề xuất nối lại đàm phán với Nhật Bản nhằm tìm cơ chế triển khai công trình.

Dù vậy, các cuộc thảo luận không tạo ra bước đột phá. Phía Nhật Bản cho rằng dự án đã bị hủy không thể tự động khôi phục như những chương trình vốn vay đang tạm đình chỉ, mà cần được đánh giá lại về tính khả thi và điều kiện tài chính.

Tháng 7/2026, Bộ trưởng Giao thông Sri Lanka Bimal Ratnayake phát biểu trước Quốc hội rằng một nghiên cứu mới cho thấy dự án LRT không khả thi về kinh tế, xét đến chi phí và lượng hành khách dự kiến. Chính phủ đang xem xét các giải pháp thay thế, trong đó có hệ thống xe buýt đô thị Metro Bus.

Tổng hợp