Điều người Việt, Trung, Hàn, Nhật... cùng kiêng trên mâm cơm

Cùng sử dụng đũa trong bữa ăn nhưng Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc có không ít khác biệt. Từ chất liệu, hình dáng đôi đũa cho tới cách bày bát, cách gắp thức ăn hay những phép lịch sự trên bàn ăn, mỗi nơi đều hình thành những thói quen riêng. Thế nhưng có một hành động mà khi ngồi vào mâm cơm ở cả bốn quốc gia, tốt nhất đều không nên làm: cắm đôi đũa thẳng đứng vào bát cơm. Ở Việt Nam, đây là điều nhiều người đã được ông bà, cha mẹ nhắc nhở từ nhỏ. Nhưng thú vị ở chỗ, quan niệm gần giống như vậy cũng xuất hiện khá rõ trong văn hóa dùng đũa của Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.

Ở Nhật Bản: Một trong những điều đặc biệt cần tránh khi dùng đũa

Cơ quan Xúc tiến Du lịch Nhật Bản khi hướng dẫn về phép tắc trên bàn ăn đã liệt kê việc cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm vào nhóm những điều đặc biệt không nên làm. Lý do không đơn thuần là cách đặt đũa trông thiếu lịch sự. Trong văn hóa Nhật Bản, hình ảnh đôi đũa cắm thẳng vào cơm gắn với cơm dành cho người đã khuất. Chính vì sự liên tưởng này, người Nhật tránh tái hiện hình ảnh ấy trong một bữa ăn thông thường. Bởi vậy, khi cần tạm ngừng ăn, cách an toàn là đặt đũa xuống dụng cụ gác đũa hoặc vị trí phù hợp, thay vì tiện tay cắm chúng vào bát cơm.

Ở Hàn Quốc: Cách đặt đũa xuất hiện trong nghi lễ dành cho người đã khuất

Trường hợp của Hàn Quốc còn đặc biệt rõ ràng. Korea.net - trang thông tin chính thức của Hàn Quốc - khi giới thiệu về jesa, nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên và người đã khuất, cho biết có một hành động thường chỉ thấy trong nghi lễ này: người chủ lễ cắm một đôi đũa vào giữa bát cơm. Cũng chính Korea.net khi hướng dẫn phép tắc ăn uống của người Hàn nhắc rằng không nên cắm đũa vào bát cơm trong bữa ăn. Lý do được giải thích rất trực tiếp: cách đặt đũa như vậy được thực hiện trong nghi lễ dành cho người đã khuất. Vì thế, trên mâm cơm thường ngày của người Hàn, đây không phải cách thuận tiện để dựng tạm đôi đũa mà là hành động cần tránh.

Ở Trung Quốc: Đôi đũa dựng đứng dễ gợi đến hương dành cho người đã khuất

Trong văn hóa bàn ăn Trung Quốc, quy tắc này cũng xuất hiện. Các tài liệu giới thiệu phép tắc ăn uống của Trung Quốc đều lưu ý không nên để đũa dựng thẳng trong bát cơm. Hình ảnh những vật dài dựng đứng trên bát cơm có thể gợi liên tưởng tới những nén hương và đồ dâng dành cho người đã khuất. China Daily khi giới thiệu về phép tắc dùng đũa của người Trung Quốc cũng nhắc cụ thể rằng không nên để đũa đứng thẳng trong bát cơm hoặc thức ăn vì hình ảnh này liên quan đến hương cúng và một số nghi thức dành cho người đã mất. Do đó, dù mỗi vùng của Trung Quốc có thể có phong tục và cách lý giải chi tiết khác nhau, cắm đũa dựng đứng vào cơm nhìn chung vẫn là điều nên tránh trên bàn ăn.

Ở Việt Nam: Điều kiêng kỵ đã được nhắc qua nhiều thế hệ

Với người Việt, hình ảnh đôi đũa cắm thẳng vào bát cơm cũng dễ khiến nhiều người liên tưởng đến cơm cúng và người đã khuất. Bởi vậy, trong bữa cơm gia đình, người lớn thường nhắc trẻ nhỏ không được cắm đũa dựng đứng vào bát, dù chỉ làm trong chốc lát. Ngày nay, không phải gia đình nào cũng giải thích điều này theo cùng một cách hay đặt nặng những quan niệm cũ. Tuy nhiên, xét về phép lịch sự trên mâm cơm, tránh cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm vẫn là thói quen phù hợp, đặc biệt khi dùng bữa cùng người lớn tuổi hoặc đến ăn tại nhà người khác.

Một điểm chung thú vị trong văn hóa dùng đũa Á Đông

Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc không có nghi thức thờ cúng hay tang lễ hoàn toàn giống nhau. Vì thế, sẽ không chính xác nếu cho rằng cả bốn quốc gia kiêng cắm đũa vì một phong tục giống hệt nhau. Điểm chung nằm ở sự liên tưởng: đôi đũa dựng thẳng trong bát cơm đều có thể gợi đến người đã khuất, đồ dâng hoặc những nghi thức không thuộc về bữa ăn thường ngày. Có lẽ vì vậy mà một hành động tưởng rất nhỏ lại trở thành điều nên tránh ở nhiều nền văn hóa dùng đũa. Khi ăn cơm, nếu cần đặt đũa xuống, đơn giản nhất vẫn là đặt chúng ngay ngắn bên cạnh bát hoặc trên dụng cụ gác đũa. Vừa lịch sự, vừa tránh vô tình phạm vào một điều mà người cùng bàn có thể coi trọng.