Đàn ông có thực sự là "phái mạnh"?

Từ buổi bình minh của lịch sử nhân loại, định kiến xã hội đã mặc định gán danh xưng "phái mạnh" cho nam giới. Hình ảnh những người đàn ông vạm vỡ xông pha săn bắt, gánh vác các công việc nặng nhọc hay lăn lộn trên chiến trường đã trở thành một biểu tượng ăn sâu vào tiềm thức chung.

Tuy nhiên, dưới kính hiển vi của sinh học hiện đại và di truyền học, bức tranh này lại mang một màu sắc hoàn toàn khác. Khi phân tích ở cấp độ tế bào, hệ miễn dịch, bộ mã di truyền và khả năng sinh tồn trước các biến cố khắc nghiệt của tự nhiên, giới khoa học phát hiện ra rằng danh xưng "phái mạnh" thực chất chỉ là một nửa của câu chuyện.

Sức mạnh bộc phát và ưu thế cơ học của nam giới

Xét ở khía cạnh vận động thể chất và lực cơ bắp ngắn hạn, không thể phủ nhận rằng nam giới sở hữu những ưu thế sinh học vượt trội do quá trình tiến hóa nhào nặn. Sự khác biệt này bắt đầu bùng nổ mạnh mẽ nhất ở giai đoạn dậy thì dưới tác động của hormone nam.

Nồng độ testosterone ở một nam giới trưởng thành cao gấp 10 đến 15 lần so với nữ giới. Hormone này đóng vai trò như một kiến trúc sư thúc đẩy quá trình tổng hợp protein cơ vân, giúp nam giới sở hữu khối lượng cơ bắp vượt trội hơn hẳn. Khung xương của nam giới cũng có mật độ khoáng chất cao hơn, tạo nên một hệ cơ - xương vững chắc để chịu đựng các lực tác động mạnh từ bên ngoài.

Bên cạnh khối lượng cơ bắp, hệ tuần hoàn và hô hấp của nam giới cũng được tối ưu hóa cho các hoạt động thể chất đòi hỏi sức mạnh bộc phát. Tim và phổi của họ trung bình có thể tích lớn hơn, cùng với lượng hemoglobin trong máu cao hơn nữ giới từ 10 đến 12%. Điều này cho phép cơ thể nam giới vận chuyển oxy đến các mô cơ nhanh chóng và hiệu quả hơn hẳn, giúp nâng cao chỉ số tiêu thụ oxy tối đa.

Các phép đo về lực nắm tay – một chỉ số kinh điển phản ánh tổng thể sức mạnh cơ học – công bố trên tạp chí Journal of Hand Surgery cho thấy ngay cả những người phụ nữ tập luyện thể thao thường xuyên cũng khó đạt được mức lực nắm trung bình của một nam giới ít vận động cùng lứa tuổi.

Bất lợi di truyền và bi kịch từ nhiễm sắc thể Y

Nếu sức mạnh cơ học của nam giới phô phang ở vẻ bề ngoài, thì điểm yếu cốt lõi của họ lại ẩn giấu trong sâu thẳm của bộ mã di truyền. Trong khi phụ nữ sở hữu cặp nhiễm sắc thể giới tính XX hoàn chỉnh, nam giới lại mang cặp XY. Sự khác biệt tưởng chừng đơn giản này lại tạo ra một bất lợi sinh học to lớn kéo dài suốt đời người.

Nhiễm sắc thể X là một kho báu di truyền thực sự khi chứa từ 800 đến 9000 gen mã hóa cho nhiều chức năng sống còn của cơ thể. Trái lại, nhiễm sắc thể Y lại rất nhỏ bé và thoái hóa qua hàng triệu năm tiến hóa, hiện chỉ còn giữ lại khoảng năm mươi đến sáu mươi gen, chủ yếu phục vụ việc định hình giới tính nam.

Sự chênh lệch này dẫn đến một cơ chế dự phòng di truyền tuyệt vời ở phụ nữ. Nhờ sở hữu hai nhiễm sắc thể X, nếu một gen trên nhiễm sắc thể X của người phụ nữ bị đột biến hoặc hư hỏng, gen tương ứng trên nhiễm sắc thể X thứ hai có thể dễ dàng bù đắp và sửa chữa.

Nam giới hoàn toàn không có được sự may mắn này.

Với duy nhất một nhiễm sắc thể X, bất kỳ sai sót di truyền nào xuất hiện trên đó đều sẽ bộc lộ trực tiếp thành bệnh lý. Đó là lý do tại sao các bệnh di truyền liên kết nhiễm sắc thể X lặn như bệnh máu khó đông, teo cơ Duchenne hay mù màu lại gieo rắc bi kịch chủ yếu lên nam giới, trong khi phụ nữ thường chỉ đóng vai trò là người mang gen lặng lẽ.

Sự mong manh của hệ miễn dịch trước bệnh tật

Một thực tế sinh học thú vị khác chống lại định kiến "phái mạnh" chính là hiệu quả hoạt động của hệ miễn dịch. Dân gian thường có câu nói vui về hiện tượng nam giới tỏ ra rất "yếu đuối" khi mắc các bệnh cảm cúm thông thường.

Tuy nhiên, các nhà khoa học xác nhận đây hoàn toàn là một phản ứng sinh học có cơ sở chứ không phải do sự nũng nịu về mặt tâm lý. Estrogen, hormone ưu thế ở nữ giới, đóng vai trò như một chất kích thích miễn dịch tự nhiên. Nó giúp kích hoạt tế bào B, tế bào T và làm tăng cường khả năng sản xuất kháng thể để tiêu diệt các tác nhân xâm nhập.

Ngược lại, hormone testosterone ở nam giới lại mang đặc tính ức chế miễn dịch. Mức testosterone cao kiềm chế các phản ứng viêm của cơ thể nhằm tiết kiệm năng lượng cho việc phát triển cơ bắp, nhưng điều đó cũng vô tình làm suy giảm hàng rào bảo vệ tự nhiên trước virus và vi khuẩn.

Công trình nghiên cứu nổi tiếng của Đại học Stanford trên tạp chí PNAS đã chứng minh rằng những người đàn ông có nồng độ testosterone càng cao thì khả năng tạo kháng thể sau khi tiêm vắc-xin cúm lại càng kém. Bằng chứng thực tế từ các đại dịch cúm mùa hay dịch bệnh COVID-19 cũng cho thấy tỷ lệ nam giới gặp biến chứng nặng và tử vong luôn vượt trội so với nữ giới.

Bản lĩnh sinh tồn và bí ẩn của tuổi thọ

Khi mở rộng khái niệm "sức mạnh" sang khả năng chịu đựng gian khổ và sinh tồn dài hạn trước các biến cố môi trường, ưu thế lại nghiêng hẳn về phía phụ nữ.

Một nghiên cứu quy mô của Viện Đan Mạch về Nghiên cứu Cao cấp đăng trên tạp chí PNAS đã phân tích dữ liệu lịch sử từ bảy thảm họa khốc liệt nhất của nhân loại, bao gồm cả nạn đói Đại Ái Nhĩ Lan và các đợt dịch hạch kinh hoàng. Kết quả chỉ ra rằng phụ nữ có tỷ lệ sống sót cao hơn nam giới ở mọi nhóm tuổi. Ngay cả ở nhóm trẻ sơ sinh – giai đoạn mà các yếu tố xã hội, công việc hay hành vi rủi ro chưa thể can thiệp – trẻ sơ sinh gái vẫn có sức sống dẻo dai hơn trẻ sơ sinh trai.

Sự dẻo dai này bắt nguồn từ cấu trúc chuyển hóa thông minh của nữ giới. Cơ thể phụ nữ tích lũy năng lượng dưới dạng mỡ hiệu quả hơn và có tốc độ chuyển hóa cơ bản chậm hơn khi đối mặt với tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng hay thời tiết khắc nghiệt.

Bên cạnh đó, hormone estrogen còn bảo vệ hệ tim mạch của phụ nữ khỏi tình trạng xơ vữa động mạch và đột quỵ cho đến tận tuổi mãn kinh. Tất cả những yếu tố sinh học này gộp lại đã tạo ra một khoảng cách tuổi thọ không thể san bằng: Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận ở hầu hết mọi quốc gia trên trái đất, tuổi thọ trung bình của nữ giới luôn cao hơn nam giới từ 4 đến 7 năm.

Định nghĩa lại bản chất của phái mạnh

Sự thật sinh học cho thấy tạo hóa không tạo ra một giới nào mạnh mẽ hơn giới nào một cách tuyệt đối, mà chỉ phân phân công hai chiến lược sinh tồn hoàn toàn khác biệt. Nam giới được thiết kế cho sự tấn công, cạnh tranh cơ học và phát động sức mạnh trong thời gian ngắn. Để đổi lấy khối lượng cơ bắp vạm vỡ và sức bật tức thì đó, họ phải gánh chịu một hệ miễn dịch mẫn cảm hơn, một bộ mã di truyền không có cơ chế dự phòng và một tuổi thọ ngắn hơn.

Trong khi đó, phụ nữ lại đại diện cho chiến lược sinh tồn bền bỉ. Khả năng đề kháng dẻo dai, sự linh hoạt di truyền cùng cơ chế tiết kiệm năng lượng giúp họ trở thành những pháo đài sinh học kiên cường trước dịch bệnh, nạn đói và quá trình lão hóa.

Do đó, danh xưng "phái mạnh" áp cho nam giới chỉ đúng khi chúng ta thu hẹp góc nhìn vào lực cơ bắp hay cử động thô. Còn khi xét trên quy mô sinh tồn toàn diện của một đời người, đàn ông chưa bao giờ là phái mạnh tuyệt đối – họ đơn giản chỉ là một nửa cân bằng trong quy luật tiến hóa của tự nhiên.

Tuy nhiên, mọi thang đo về "sức mạnh" đều chỉ mang tính tương đối, bởi bản thân khoa học cũng chỉ là tập hợp của những góc nhìn không ngừng thay đổi theo thời gian. Khi đặt vào từng không gian, hoàn cảnh hay lát cắt sinh tồn khác nhau, giới hạn giữa "mạnh" và "yếu" lại liên tục đảo chiều. Cuối cùng, nam giới hay nữ giới không được tạo ra để so sánh hơn thua, mà để cùng tồn tại như hai mảnh ghép song hành, bù trừ cho nhau trong một tổng thể tự nhiên cân bằng.

Nguồn: WHO, PNAS, Medium