Vì sao trẻ có thể nhớ một bài hát rất lâu nhưng lại quên bài học vừa học hôm qua?

Có một nghịch lý rất quen thuộc với học sinh. Một bài học dài vài trang sách có thể khiến chúng ta phải đọc đi đọc lại nhiều lần vẫn quên, nhưng một bài hát nghe trên mạng vài lần lại có thể thuộc gần như nguyên lời. Thậm chí, nhiều người đã trưởng thành hàng chục năm vẫn có thể hát theo một bài hát từng nghe từ thời đi học.

Điều này không có nghĩa não người "thích âm nhạc hơn kiến thức". Vấn đề nằm ở chỗ một bài hát thường được não tiếp nhận cùng lúc qua nhiều yếu tố như giai điệu, nhịp điệu, lời, sự lặp lại và cảm xúc. Trong khi đó, một bài học nếu chỉ được đọc một lần rồi bỏ qua có thể chưa tạo đủ những "móc" để não tìm lại thông tin khi cần.

Bài hát có quá nhiều "móc" để não ghi nhớ

Hãy thử nhớ một đoạn lời bài hát mà bạn đã thuộc từ lâu. Có thể bạn không chủ động ngồi học thuộc nó, nhưng chỉ cần nghe vài nốt nhạc đầu tiên, phần lời tiếp theo đã tự động xuất hiện trong đầu.

Đó là bởi bài hát không chỉ chứa thông tin bằng ngôn ngữ. Giai điệu và nhịp điệu cũng trở thành những tín hiệu giúp chúng ta tìm lại lời bài hát. Khi một câu hát kết thúc, nhịp hoặc giai điệu có thể gợi ý câu tiếp theo, tạo thành một chuỗi liên kết khá chặt chẽ.

Nghiên cứu về trí nhớ lời bài hát cũng cho thấy sự lặp lại là một yếu tố quan trọng. Một nghiên cứu trên các bài hát của The Beatles phát hiện khả năng nhớ lại một câu hát liên quan đáng kể đến số lần câu đó được lặp lại và việc nó xuất hiện sớm trong bài.

Vì vậy, khi một điệp khúc vang lên lần thứ 10, 20 hay 50, não không phải tiếp nhận một thông tin hoàn toàn mới. Nó liên tục được gặp lại cùng một chuỗi âm thanh và từ ngữ, mỗi lần lại có thêm cơ hội củng cố đường liên kết của trí nhớ.

Trong khi đó, một bài học có thể chỉ được đọc một lần vào tối thứ Hai rồi đến thứ Tư mới cần nhớ lại. Nếu không có quá trình ôn tập hoặc chủ động gọi lại thông tin, việc quên là điều rất bình thường.

Giai điệu và cảm xúc khiến bài hát dễ "bám" hơn

Có một điểm khác biệt nữa mà bài học trên sách giáo khoa thường khó có được như một bài hát, đó chính là cảm xúc. Một bài hát có thể gắn với một người, một thời điểm, một mối quan hệ hoặc một kỷ niệm cụ thể. Chỉ cần nghe lại vài giây, chúng ta có thể bất ngờ nhớ ra mình từng nghe bài đó ở đâu, với ai hoặc trong một giai đoạn nào của cuộc đời.

Nhiều nghiên cứu đã cho thấy âm nhạc có khả năng gợi lại ký ức cá nhân rất mạnh. Một nghiên cứu về âm nhạc và trí nhớ tự truyện cho thấy cảm xúc gắn với các bài hát có mối liên hệ với khả năng ghi nhớ chúng, đặc biệt ở những bài hát có ý nghĩa với người nghe.

Một nghiên cứu gần đây cũng cho thấy những bài hát quen thuộc có thể gợi lại ký ức cá nhân nhanh và nhiều hơn những bài hát ít quen thuộc. Giai điệu không chỉ giúp chúng ta nhớ chính bài hát mà còn có thể trở thành một "tín hiệu" dẫn đường đến những ký ức khác gắn với nó.

Đó là lý do có những bài hát mà một người không nghe suốt nhiều năm nhưng chỉ cần tình cờ nghe lại đã có thể nhớ ra cả một quãng thời gian rất xa. Bài học hôm qua thường không có sức gợi mạnh như vậy.

Vậy tại sao học sinh học mãi vẫn quên?

Câu trả lời đôi khi không phải vì học sinh có trí nhớ kém mà vì thông tin chưa được xử lý theo cách giúp nó tồn tại lâu trong trí nhớ.

Đọc một trang sách rồi gấp lại có thể tạo cảm giác "mình vừa học xong", nhưng cảm giác quen thuộc với nội dung không đồng nghĩa với khả năng tự nhớ lại nó. Muốn thông tin được lưu giữ tốt hơn, việc ôn lại cách quãng và chủ động cố gắng nhớ lại nội dung thường có lợi hơn so với chỉ đọc lại liên tục trong một lần. Đây là nguyên lý được gọi là "spacing effect", tức hiệu ứng giãn cách trong học tập.

Điều này cũng giải thích vì sao một bài hát có thể "tự nhiên" ở lại trong đầu. Chúng ta vô tình nghe lại nó ở nhiều thời điểm khác nhau, đôi khi còn tự hát trong đầu, hát cùng bạn bè hoặc nghe một đoạn ngắn trên mạng. Mỗi lần như vậy lại là một lần thông tin được kích hoạt.

Thậm chí, nghiên cứu về việc học lời bài hát cũng cho thấy việc phân bố các lần tiếp xúc với bài hát theo thời gian có thể giúp tăng khả năng ghi nhớ lâu dài. Các bài hát còn có lợi thế là sở hữu rất nhiều tín hiệu gợi nhớ như giai điệu, nhịp điệu và cấu trúc lặp lại.

Vì vậy, chuyện một đứa trẻ có thể thuộc vanh vách một bài hát nhưng quên bài học hôm qua thực ra không hề kỳ lạ. Não không đơn giản ghi nhớ thứ "quan trọng" và quên thứ "không quan trọng"; nó dễ giữ lại những thông tin được lặp lại, được kết nối với nhiều tín hiệu và có đường dẫn để gọi lại.

Đó cũng là lý do việc học hiệu quả không nhất thiết phải biến mọi bài học thành một bài hát. Điều quan trọng hơn là tạo cho kiến thức nhiều "móc" để bám vào như liên hệ với ví dụ thực tế, hình ảnh, câu chuyện, sơ đồ, tự giải thích bằng lời của mình, ôn lại sau một khoảng thời gian và đặc biệt là tự thử nhớ lại thay vì chỉ đọc lại.

Một bài hát có giai điệu, nhịp điệu, lời ca, sự lặp lại và cảm xúc nên não có rất nhiều con đường để tìm lại nó. Còn một bài học chỉ đọc một lần rồi bỏ đó đôi khi giống như một món đồ được cất vào ngăn kéo nhưng không có nhãn. Không phải nó biến mất ngay, chỉ là đến lúc cần, chúng ta không biết phải tìm nó ở đâu.