Nguy cơ tiềm ẩn từ biến thể “ve sầu” của virus SARS-CoV-2

(Ảnh minh họa: AP)

Sau khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố chấm dứt tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu do COVID-19 vào năm 2023, dịch bệnh không còn gây ra các làn sóng quy mô lớn như trước. Tuy nhiên, các nghiên cứu mới cho thấy, virus SARS-CoV-2 vẫn tiếp tục tiến hóa theo những cách khó lường. Đáng chú ý, biến thể BA.3.2 đang làm thay đổi mô hình lây lan quen thuộc, với xu hướng ảnh hưởng nhiều hơn đến trẻ em và không còn tạo ra các chu kỳ thay thế biến thể toàn cầu như trước.

Mô hình lây lan mới

Đại dịch COVID-19 từng được định hình bởi các đợt bùng phát gắn với từng biến thể, trong đó biến thể sau nhanh chóng lấn át biến thể trước. Tuy nhiên, nghiên cứu của trung tâm German Primate Center đăng trên Tạp chí The Lancet cho thấy xu hướng này đang thay đổi rõ rệt.

Các biến thể gần đây như NB.1.8.1 và XFG không bị thay thế bởi một biến thể mới có tốc độ lây lan vượt trội trên phạm vi toàn cầu. Thay vào đó, biến thể BA.3.2 - còn được gọi không chính thức là "Cicada"(Ve sầu) - đang lan rộng theo cách chậm hơn nhưng ổn định, đồng thời tồn tại song song với các biến thể khác.

BA.3.2 lần đầu được phát hiện tại châu Phi vào tháng 11/2024, sau đó lan sang nhiều khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, mức độ chiếm ưu thế của biến thể này không đồng đều bởi trong khi phổ biến tại một số quốc gia châu Âu và một số bang tại Australia, thì tại nhiều khu vực khác, BA.3.2 lại không chiếm ưu thế.

Theo các nhà khoa học, hiện tượng nhiều biến thể cùng tồn tại cho thấy hệ miễn dịch cộng đồng - được hình thành từ tiêm chủng và nhiễm tự nhiên - đã trở nên phức tạp hơn, khiến các biến thể mới khó "áp đảo" hoàn toàn như trước. Điều này phản ánh khả năng dịch bệnh đang chuyển dần sang trạng thái lưu hành (endemic), với các đợt bùng phát mang tính khu vực và không còn đồng bộ trên toàn cầu.

Biến thể BA.3.2 là hậu duệ của dòng Omicron, mang nhiều thay đổi đáng kể về mặt di truyền, đặc biệt ở protein gai - cấu trúc giúp virus xâm nhập tế bào và là mục tiêu chính của vaccine. Theo các nghiên cứu, BA.3.2 có khoảng 70-75 đột biến trong protein này, khiến nó khác biệt đáng kể so với các biến thể trước đó. Những biến đổi này giúp virus phần nào né tránh được kháng thể đã hình thành từ tiêm vaccine hoặc đã nhiễm bệnh. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh, vaccine hiện nay vẫn có hiệu quả trong việc giảm nguy cơ nhập viện và tử vong, dù khả năng ngăn ngừa lây nhiễm có thể giảm.

Trong thời gian qua, việc biến thể mới BA.3.2 lây lan nhanh tại Mỹ đã làm dấy lên quan ngại về nguy cơ gia tăng ca mắc trong bối cảnh miễn dịch cộng đồng suy giảm. Tại Mỹ, biến thể BA.3.2 được ghi nhận lần đầu vào giữa năm 2025 và đã xuất hiện tại nhiều bang thông qua hệ thống giám sát dịch tễ, bao gồm cả phân tích nước thải - một phương pháp phát hiện sớm sự lưu hành của virus trong cộng đồng. Dù vậy, đến nay chưa có bằng chứng cho thấy BA.3.2 gây bệnh nặng hơn so với các biến thể Omicron trước đó.

Xu hướng đáng lo ngại

Một trong những phát hiện đáng chú ý từ các nghiên cứu là BA.3.2 có xu hướng lây nhiễm ở trẻ nhỏ nhiều hơn so với các biến thể khác. Dữ liệu từ Anh và Scotland cho thấy số ca mắc COVID-19 ở trẻ em tăng lên trong khi tỷ lệ mắc ở người lớn tương đối ổn định.

Hiện chưa có lời giải thích rõ ràng cho hiện tượng này. Một giả thuyết cho rằng, trẻ em có thể có mức độ miễn dịch khác biệt do ít tiếp xúc với virus hoặc có lịch sử tiêm chủng khác so với người lớn. Ngoài ra, các thay đổi di truyền của BA.3.2 có thể ảnh hưởng đến cách virus tương tác với hệ miễn dịch ở các nhóm tuổi khác nhau. Diễn biến này đặt ra thách thức mới cho hệ thống y tế, đặc biệt trong việc giám sát và bảo vệ nhóm trẻ em - vốn từng được xem là ít bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong các giai đoạn trước của đại dịch.

Dù COVID-19 không còn được coi là tình trạng khẩn cấp toàn cầu, sự xuất hiện của BA.3.2 cho thấy virus vẫn tiếp tục tiến hóa và có thể tạo ra những thay đổi đáng kể về dịch tễ học. Các chuyên gia cảnh báo, sự suy giảm miễn dịch cộng đồng theo thời gian, kết hợp với khả năng né miễn dịch của các biến thể mới, có thể dẫn đến các đợt gia tăng ca mắc trong tương lai. Ngoài ra, hội chứng hậu COVID-19 vẫn là vấn đề đáng quan tâm, với một tỷ lệ nhất định người bệnh gặp triệu chứng kéo dài sau khi khỏi bệnh.

Đối với các nhóm nguy cơ cao như người cao tuổi, người mắc bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch, nguy cơ diễn biến nặng vẫn hiện hữu. Do đó, việc duy trì các biện pháp phòng ngừa cơ bản và theo dõi sát diễn biến dịch bệnh vẫn là cần thiết.

Ứng phó trong bối cảnh mới

Trước những thay đổi trong mô hình lây lan, các chuyên gia y tế khuyến nghị cần điều chỉnh chiến lược ứng phó theo hướng linh hoạt hơn. Thay vì tập trung vào các biện pháp khẩn cấp quy mô lớn, cần tăng cường giám sát dịch tễ, cập nhật vaccine phù hợp với biến thể mới và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các biện pháp phòng bệnh cơ bản như rửa tay, đeo khẩu trang khi cần thiết, hạn chế tiếp xúc nơi đông người và đảm bảo thông khí tốt vẫn đóng vai trò quan trọng. Đặc biệt, những người có nguy cơ cao nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để có biện pháp bảo vệ phù hợp.

Giới khoa học nhận định, sự xuất hiện của BA.3.2 không phải là dấu hiệu của một làn sóng đại dịch mới, mà phản ánh giai đoạn chuyển tiếp của COVID-19 sang trạng thái lưu hành lâu dài. Tuy nhiên, việc duy trì cảnh giác và đầu tư vào hệ thống y tế vẫn là yếu tố then chốt nhằm giảm thiểu tác động của dịch bệnh trong tương lai.