Người phụ nữ hiếm có sử Việt: Hai lần buông rèm nhiếp chính, từ cô gái hái dâu đến bậc mẫu nghi

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, hiếm có người phụ nữ nào đi từ xuất thân bình dân đến vị trí quyền lực bậc nhất triều đình như Nguyên phi Ỷ Lan. Không sinh ra trong nhung lụa, bà lại trở thành chỗ dựa vững chắc cho vương triều nhà Lý qua hai lần buông rèm nhiếp chính, được sử sách ghi nhận là bậc nữ lưu có tài trị quốc hiếm có.

Từ cô gái hái dâu đến chốn hoàng cung

Ỷ Lan tên thật là Lê Thị Yến (có tài liệu ghi Lê Thị Khiết), sinh năm 1044 tại làng Thổ Lỗi (còn gọi là làng Sủi), nay thuộc xã Gia Lâm, TP Hà Nội. Xuất thân trong một gia đình làm ruộng, trồng dâu nuôi tằm, bà mồ côi mẹ từ năm 12 tuổi và mất cha năm 16 tuổi, phải sống nhờ sự nuôi dạy của mẹ kế.

Theo giai thoại được lưu truyền, một lần vua Lý Thánh Tông đi qua vùng Thổ Lỗi, nghe tiếng hát trong ruộng dâu liền cho dừng kiệu. Cô gái trong ruộng dâu khi ấy không vội ra nghênh giá như những người khác mà chỉ đứng nép vào một gốc cây lan nhìn về phía xa giá. Ấn tượng trước sự đối đáp thông minh, đoan trang của cô, vua truyền lệnh đón về cung. Cái tên "Ỷ Lan" (nghĩa là tựa vào gốc lan) cũng ra đời từ tích này.

Vào cung, Ỷ Lan được học hành, trau dồi kinh sử và nhanh chóng nổi tiếng là người tài sắc. Năm 1066, bà sinh hoàng tử Càn Đức, được phong làm Thần phi, rồi đến năm 1068 được phong làm Nguyên phi - thứ bậc cao thứ hai trong hậu cung, chỉ đứng sau Thượng Dương Hoàng hậu.

Hai lần buông rèm nhiếp chính, giữ vững giang sơn

Không chỉ được sủng ái vì tài sắc, Ỷ Lan còn được sử sách ghi nhận là người có tài trị quốc hiếm có. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi lại rằng khi được vua hỏi kế trị nước, bà từng khuyên nhà vua phải biết lắng nghe lời can gián của trung thần, dùng nhân nghĩa để thu phục lòng dân thay vì dùng bạo lực.

Bà đã hai lần được trao quyền nhiếp chính. Lần thứ nhất vào năm 1069, khi vua Lý Thánh Tông thân chinh cầm quân đi đánh Chiêm Thành, triều chính trong nước được giao lại cho Ỷ Lan điều hành. Lần thứ hai diễn ra vào năm 1072, sau khi vua Lý Thánh Tông đột ngột qua đời, con trai bà là Càn Đức lên ngôi khi mới 7 tuổi, tức vua Lý Nhân Tông. Ỷ Lan được tôn làm Hoàng Thái Phi, sau đó là Hoàng Thái Hậu, cùng các đại thần như Lý Thường Kiệt, Lý Đạo Thành buông rèm nhiếp chính, điều hành quốc sự.

Trong giai đoạn này, khi quân Tống ồ ạt xâm lược Đại Việt vào các năm 1075 và 1077, chính Ỷ Lan cùng Thái phó Lý Đạo Thành đã lo liệu hậu cần, lương thảo hậu phương để Lý Thường Kiệt yên tâm cầm quân ngoài mặt trận, góp phần vào chiến thắng trước quân Tống.

Xuất thân từ tầng lớp nông dân nghèo, Ỷ Lan thấu hiểu sâu sắc nỗi khổ của người dân. Bà từng bỏ tiền trong kho triều đình để chuộc những phụ nữ nghèo phải bán thân hoặc cầm cố vì nợ nần, đứng ra dựng vợ gả chồng cho họ. Bà cũng nhiều lần tấu xin vua ban hành luật trừng trị nghiêm khắc những kẻ trộm trâu, vì hiểu con trâu là tài sản quý giá bậc nhất của nhà nông thời bấy giờ.

Di sản để lại cho hậu thế

Ỷ Lan còn được biết đến là người mộ đạo Phật, đứng ra hưng công xây dựng nhiều ngôi chùa trong giai đoạn Phật giáo phát triển rực rỡ dưới triều Lý. Nhờ những đóng góp này, bà được dân gian nhiều nơi tôn kính, lập đền thờ phụng.

Bà qua đời năm 1117 (năm Đinh Dậu), thọ 73 tuổi. Chỉ vài tháng trước khi mất, bà vẫn còn tâu xin vua chỉnh đốn tình trạng trộm cắp trâu bò đang làm khổ nông dân, cho thấy đến cuối đời bà vẫn một lòng lo cho dân chúng. Hiện nay, đền thờ bà tại xã Gia Lâm, Hà Nội (dân gian quen gọi là chùa Bà Tấm) vẫn còn được gìn giữ, là nơi tưởng nhớ một trong những bậc nữ lưu hiếm có của lịch sử Việt Nam.

Tổng hợp