GS.TS.BS Phan Trọng Lân: "Có những bệnh nếu chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì đã muộn"

Ngày 24/6, Hội Y học Dự phòng Việt Nam với sự hỗ trợ khoa học từ Công ty TNHH Pfizer Việt Nam tổ chức tọa đàm khoa học chia sẻ và cập nhật thông tin y khoa về bệnh do phế cầu khuẩn ở trẻ em. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn là một trong những nội dung được Bộ Y tế đưa vào Kế hoạch Tiêm chủng Mở rộng giai đoạn 2026–2028 (ban hành theo Quyết định 2780/QĐ-BYT).

Chương trình quy tụ các chuyên gia đầu ngành về nhi khoa và y tế dự phòng, gồm:

GS.TS.BS Phan Trọng Lân – Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam; PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa – Trưởng Bộ môn Khoa học Y Sinh, Viện Pasteur TP.HCM; PGS.TS.BS Phạm Quang Thái – Phó Trưởng Khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương; BS CKII - Thầy thuốc ưu tú Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố;

Phát biểu khai mạc tọa đàm, GS.TS.BS Phan Trọng Lân – Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam chia sẻ: "Có những bệnh nếu chúng ta chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn, hoặc ít nhất là đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và đôi khi là cả những hậu quả nặng nề cho trẻ. Bệnh do phế cầu khuẩn là một ví dụ như vậy vì vi khuẩn này là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em. Hiện nay, dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang trở nên phức tạp hơn."

Gánh nặng bệnh tật 

Phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) hiện là một trong những tác nhân hàng đầu gây viêm phổi mắc phải trong cộng đồng và nhiều bệnh xâm lấn (IPD) có thể đe dọa tính mạng như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não. Dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 và 2 TP.HCM (2012–2021) cho thấy, phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi (86,1%), tiếp theo mới đến H. influenzae (7,6%) và vi khuẩn não mô cầu (6,3%).

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương (2019–2022), nghiên cứu trên 274 trẻ mắc IPD ghi nhận 24 ca tử vong, với 84,7% trong số đó là nhóm dưới 5 tuổi - tương ứng tỷ lệ tử vong khoảng 8,8%, tức cứ khoảng 11 trẻ mắc IPD thì có 1 trẻ không qua khỏi.

PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa – Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP.HCM nhấn mạnh: “Hiện nay bệnh do phế cầu khuẩn không chỉ là mối nguy ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng và biến chứng ở một số trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao. Do đó, việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi đóng vai trò quan trọng, giúp định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để giảm gánh nặng bệnh tật cho trẻ”.

Diễn biến dịch tễ 

Đáng chú ý, nghiên cứu xuất bản năm 2026 ước tính khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam mang phế cầu khuẩn không triệu chứng ở vùng hầu họng - trở thành nguồn lây chủ yếu trong cộng đồng và hộ gia đình đa thế hệ. Nghiên cứu này cũng xác định các típ huyết thanh phổ biến nhất thường được ghi nhận là 6A (23%), 19F (17%), 6B (15%), 23F (10%), 14 (8%) và 19A (3%). Trong đó, típ 19F đáng được theo dõi đặc biệt vì mức độ phổ biến (ghi nhận trong 17% trẻ mang trùng)3 và liên quan đến 25% số ca tử vong IPD được xác định tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Bổ sung góc nhìn dịch tễ, PGS.TS.BS Phạm Quang Thái — Phó Trưởng Khoa Kiểm soát Bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, cho biết: "Bức tranh dịch tễ phế cầu khuẩn ở trẻ em Việt Nam tiếp tục thay đổi theo thời gian, với sự đa dạng của các típ huyết thanh lưu hành. Giám sát dịch tễ liên tục và cập nhật dữ liệu khoa học là cơ sở cho các quyết định chuyên môn về y tế dự phòng."

Đi kèm sự gia tăng của những típ huyết thanh độc lực cao, nhiều bệnh viện tại Việt Nam ghi nhận việc điều trị bệnh do phế cầu khuẩn ngày càng gặp nhiều thách thức do vi khuẩn đã đề kháng với các kháng sinh phổ biến, thậm chí đa kháng thuốc. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương (2019–2022), 75,3% típ phế cầu gây bệnh xâm lấn đã đề kháng cephalosporin thế hệ ba, cùng tỷ lệ đề kháng rất cao với erythromycin và clindamycin. Các nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng cao (hơn 90%) với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng, phản ánh xu hướng đa kháng đang lan rộng.

Trẻ có bệnh nền: Nhóm cần lưu ý đặc biệt 

Trẻ có bệnh nền như hen suyễn nặng hay suy giảm miễn dịch có nguy cơ bị ảnh hưởng sức khỏe nghiêm trọng bởi bệnh do phế cầu khuẩn cao hơn so với trẻ khỏe mạnh cùng độ tuổi. Hướng dẫn của ACIP Hoa Kỳ (MMWR 2023) lưu ý nhóm trẻ 2–18 tuổi có bệnh nền nguy cơ cao - bao gồm bệnh thận mạn, bệnh gan mạn, hen dai dẳng mức trung bình hoặc nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim/phổi mạn và đái tháo đường - là nhóm cần được lưu ý đặc biệt trong phòng ngừa.

Từ góc nhìn lâm sàng, BS Chuyên khoa II Nguyễn Minh Tiến - Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố, chia sẻ: “Hàng năm, bệnh viện chúng tôi tiếp nhận các ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn, và cả những trường hợp viêm màng não. Có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO. Điều ít cha mẹ nhận thức được là bệnh phế cầu khuẩn được ghi nhận ở nhiều nhóm tuổi khác nhau và khi trẻ đã mắc bệnh, lựa chọn điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng được ghi nhận.”

Thông qua tọa đàm, các chuyên gia cũng kỳ vọng phụ huynh sẽ có thêm góc nhìn đầy đủ hơn về nguy cơ bệnh do phế cầu khuẩn ở từng giai đoạn phát triển của trẻ, từ đó chủ động phối hợp cùng nhân viên y tế thực hiện các biện pháp bảo vệ phù hợp với con em mình.

TS.BS Nguyễn Hữu Ngọc Tuấn – Giám đốc Y khoa cấp cao Pfizer Việt Nam chia sẻ: “Trước những diễn biến phức tạp của bệnh phế cầu khuẩn ở trẻ em, Pfizer Việt Nam vinh dự được đồng hành hỗ trợ khoa học cùng Hội Y học Dự phòng Việt Nam trong tọa đàm khoa học hôm nay - góp phần chia sẻ tri thức y khoa và cập nhật chuyên môn cho cộng đồng y tế và báo chí. Chúng tôi tin rằng sự đồng hành giữa các chuyên gia y tế và báo chí sẽ giúp phụ huynh Việt Nam hiểu rõ hơn về bệnh phế cầu khuẩn và tầm quan trọng của việc tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo vệ sức khỏe cho con.”