Giải mã bí ẩn tình báo CIA: Gián điệp siêu năng lực, nhìn xa hàng nghìn km

Ý tưởng điên rồ

Trong thế giới tình báo, thông tin có thể quyết định thành bại của một chiến dịch. Vị trí một cơ sở quân sự, cấu trúc bên trong một công trình hay hoạt động tại khu vực bị giám sát nghiêm ngặt đều có thể mang giá trị chiến lược.

Nhưng khi mục tiêu nằm sâu trong lãnh thổ đối phương, mọi phương thức thu thập tin tức đều đi kèm rủi ro: Trinh sát có thể bị phát hiện, nguồn tin có thể bị lộ, còn ảnh vệ tinh hay tín hiệu điện tử không phải lúc nào cũng cung cấp được câu trả lời cần thiết.

Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) từng dành sự quan tâm cho một hướng nghiên cứu nằm ngoài những phương thức tình báo thông thường: Liệu con người có thể tiếp nhận thông tin về một địa điểm hoặc vật thể ở xa thông qua năng lực được cho là vượt khỏi các giác quan thông thường?

Tài liệu lịch sử do chính CIA công bố cho biết cơ quan này đã quan tâm đến hiện tượng được gọi là “nhận thức ngoại cảm” (extrasensory perception - ESP) từ những năm đầu hoạt động.

Một bản ghi nhớ năm 1948 thậm chí từng đặt vấn đề liệu người bị thôi miên có thể được sử dụng để liên lạc từ xa hay không. Tuy nhiên, phải đến mùa hè năm 1972, CIA mới bắt đầu tiến hành nghiên cứu riêng về khả năng mà sau này được biết đến rộng rãi với tên gọi “quan sát từ xa”.

Điều đáng chú ý là động lực của chương trình không đơn thuần nằm ở sự tò mò về những hiện tượng huyền bí. Đối với bộ máy tình báo, câu hỏi quan trọng hơn là: Nếu một hiện tượng như vậy tồn tại và có thể kiểm soát trong điều kiện nhất định, liệu nó có thể được chuyển hóa thành phương tiện thu thập thông tin phục vụ an ninh quốc gia?

Đó là logic thực dụng đứng sau nỗ lực nghiên cứu, không nhất thiết phải tin vào ngoại cảm ngay từ đầu nhưng cần kiểm tra xem nó có thể tạo ra kết quả đủ đáng tin cậy để sử dụng hay không.

Nhìn thấy mục tiêu mà không có mặt tại đó?

“Quan sát từ xa” là phương pháp yêu cầu một người mô tả địa điểm, vật thể hoặc đặc điểm của mục tiêu mà người đó không trực tiếp nhìn thấy bằng các giác quan thông thường.

Trong một số thử nghiệm, người tham gia được cung cấp tọa độ địa lý hoặc thông tin định hướng hạn chế, sau đó ghi lại những hình ảnh, cảm giác và ấn tượng xuất hiện trong quá trình thực hiện.

Ý tưởng này có sức hấp dẫn đặc biệt đối với giới tình báo. Nếu người tham gia có thể mô tả chính xác một cơ sở quân sự hoặc địa điểm bí mật mà không cần đến hiện trường, phương pháp đó về lý thuyết sẽ giúp giảm sự phụ thuộc vào hoạt động xâm nhập, nguồn tin tại chỗ hay thiết bị trinh sát. Một cách tiếp cận như vậy, nếu chứng minh được hiệu quả, có thể bổ sung cho những phương tiện thu thập thông tin vốn có.

Đầu thập niên 1970, CIA hợp tác với Viện Nghiên cứu Stanford (SRI) ở California, để kiểm tra khả năng này. Hai nhà nghiên cứu Russell Targ và Harold Puthoff gắn liền với các thử nghiệm ban đầu.

Trong báo cáo nghiên cứu năm 1975, nhóm tại SRI mô tả mục tiêu là khảo sát khả năng con người tiếp cận và diễn đạt thông tin về những địa điểm nằm ngoài phạm vi tri giác thông thường. Báo cáo cũng trình bày các thử nghiệm mà theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, một số người tham gia đã mô tả được những đặc điểm tương ứng với mục tiêu.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa việc một báo cáo ghi nhận những mô tả có vẻ trùng khớp với mục tiêu và việc chứng minh con người thực sự có năng lực ngoại cảm. Kết quả thử nghiệm có thể đặt ra câu hỏi đáng xem xét nhưng để xác lập một hiện tượng khoa học, các nhà nghiên cứu còn phải loại trừ khả năng rò rỉ thông tin, sai lệch trong thiết kế thí nghiệm, cách diễn giải chủ quan hoặc sự trùng hợp ngẫu nhiên.

Chính khoảng cách giữa một kết quả gây chú ý và khả năng ứng dụng đáng tin cậy đã trở thành vấn đề xuyên suốt lịch sử của chương trình.

Từ nghiên cứu của CIA đến dự án Stargate

Năm 1977, CIA chấm dứt chương trình nghiên cứu riêng và chuyển công việc sang Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ (DIA). Đây là điểm cần làm rõ khi nhắc đến Stargate: Stargate không phải tên gọi chính thức duy nhất của toàn bộ hoạt động nghiên cứu ngoại cảm do Chính phủ Mỹ tiến hành từ đầu đến cuối.

Theo lịch sử do CIA công bố, Stargate là tên mà DIA sử dụng cho chương trình ở giai đoạn sau; trước đó, các hoạt động liên quan từng tồn tại dưới những tên gọi và cơ cấu quản lý khác nhau. Một trong những tên gọi được sử dụng trong quá trình phát triển chương trình là Grill Flame.

Sự thay đổi cơ quan quản lý không đồng nghĩa với việc ý tưởng bị loại bỏ. Trong những năm tiếp theo, các hoạt động nghiên cứu và đánh giá tiếp tục được duy trì trong hệ thống tình báo và quân đội Mỹ. Mục tiêu không chỉ là tìm hiểu hiện tượng trong phòng thí nghiệm, mà còn xem xét liệu phương pháp này có thể hỗ trợ các nhiệm vụ thu thập tin tức thực tế hay không.

Báo cáo đánh giá do AIR thực hiện năm 1995 mô tả chương trình với ba hướng hoạt động chính: sử dụng “quan sát từ xa” để thu thập thông tin, nghiên cứu nhằm cải thiện phương pháp và theo dõi những hoạt động tương tự ở nước ngoài.

Việc Chính phủ Mỹ đầu tư nguồn lực cho hướng nghiên cứu này phản ánh một đặc điểm của cạnh tranh tình báo thời kỳ Chiến tranh Lạnh: Trước sức ép phải tìm kiếm lợi thế trước đối thủ, những ý tưởng khác thường vẫn có thể được đưa vào kiểm tra nếu chúng hứa hẹn mở ra một phương thức thu thập thông tin mới.

Tuy nhiên, việc được nghiên cứu không có nghĩa là một giả thuyết đã được xác nhận. Tương tự, sự tồn tại của các hồ sơ chính thức cũng không tự động chứng minh rằng những người tham gia thực sự sở hữu năng lực ngoại cảm.

Đó là lý do hồ sơ Stargate cần được nhìn nhận đồng thời ở hai phương diện.

Một mặt, đây là chương trình có thật, được các cơ quan Chính phủ Mỹ tổ chức, tài trợ và lưu trữ hồ sơ. Mặt khác, năng lực mà chương trình tìm cách kiểm tra vẫn là vấn đề gây tranh cãi, đòi hỏi phải đánh giá bằng bằng chứng chứ không thể chỉ dựa vào những câu chuyện về các phiên “quan sát từ xa”.

Câu hỏi lớn hơn đằng sau hồ sơ bí mật

Nhìn lại, Stargate không đơn thuần là câu chuyện về những người tự nhận có thể nhìn thấy những gì nằm ngoài tầm mắt. Đây còn là một trường hợp cho thấy bộ máy tình báo có thể tiếp cận một giả thuyết gây tranh cãi bằng tư duy thực nghiệm: xây dựng quy trình, tiến hành thử nghiệm, ghi chép kết quả và xem xét khả năng ứng dụng.

Nhưng câu hỏi quan trọng nhất vẫn chưa được giải đáp chỉ bằng việc chương trình được thành lập. Những mô tả của người tham gia có thực sự chứa thông tin mà họ không thể biết bằng những cách thông thường? Nếu có những kết quả đáng chú ý, chúng có đủ chính xác, nhất quán và hữu ích để hỗ trợ một nhiệm vụ tình báo hay không?

Để trả lời, cần đi sâu vào các phiên “quan sát từ xa”, cách người tham gia ghi lại “ấn tượng”, cách các nhà nghiên cứu đối chiếu mô tả với mục tiêu và những tranh luận xoay quanh việc xác nhận kết quả. Chính những hồ sơ này sẽ cho thấy ranh giới mong manh giữa một phát hiện gây tò mò và một công cụ tình báo có thể sử dụng trong thực tế.

Và đó cũng là điểm mở đầu cho phần tiếp theo: Những người tham gia Stargate đã được yêu cầu “nhìn” những mục tiêu nào, họ mô tả điều gì và các kết quả ấy được kiểm chứng đến đâu?