Cảnh báo thảm hoạ tại Chile, Argentina, Peru sau lũ quét sông băng Nepal

Điều này đang khiến Chile, Argentina và Peru đối mặt với nguy cơ lũ lụt và sạt lở bùn đá nghiêm trọng.

Theo các chuyên gia, việc các sông băng Andes bị thu hẹp đang thúc đẩy quá trình hình thành những hồ nước không ổn định, đồng thời làm lộ ra các sườn núi chứa nhiều đá vụn, dễ sụp đổ hơn khi nhiệt độ toàn cầu tăng.

Lũ quét và dòng bùn đá di chuyển với tốc độ cao qua các thung lũng miền núi có thể trực tiếp đe dọa nguồn nước sinh hoạt, các công trình năng lượng và tính mạng của hàng nghìn người sống tại những khu vực dễ bị tổn thương ở ba quốc gia này.

Thảm họa tại Himalaya khiến khoảng 600 người thiệt mạng và hơn 1.900 người mất tích cho thấy, dù các công nghệ giám sát và cảnh báo sớm vẫn có sẵn, tốc độ và quy mô của những trận lũ do hồ băng vỡ (GLOF) như tại Nepal có thể khiến việc ứng phó trở nên vô cùng khó khăn.

“Những gì xảy ra ở Nepal đã từng xảy ra tại Argentina”, Juan Pablo Milana, nhà nghiên cứu thuộc Hội đồng Nghiên cứu Khoa học và Kỹ thuật Quốc gia Argentina, nói.

Tháng 11/2005, hồ Laguna de los Erizos tại tỉnh San Juan bất ngờ vỡ, giải phóng hơn 1,1 tỷ feet khối (khoảng 31,1 triệu m³) nước chỉ trong 67 phút, theo Milana. Dòng lũ chảy hơn 249 km, phá hủy mùa màng, đường sá và cô lập nhiều cộng đồng. Khi đó không có người thiệt mạng do khu vực này có dân cư thưa thớt.

Tại Argentina, những khu vực có nguy cơ cao nhất tập trung ở Patagonia. Một trong những địa điểm đang được theo dõi sát sao là thị trấn du lịch El Chaltén, nơi tình trạng bất ổn trên sườn núi Cerro Solo đe dọa trực tiếp hồ Laguna Torre.

Các hồ hình thành do những khối băng lớn rút lui, chẳng hạn sông băng Upsala, cũng tiềm ẩn nguy cơ. Năm 2013, vụ sụp đổ tại kênh dẫn băng của sông băng này tạo ra một con sóng lớn tại vịnh Onelli. Cơ quan Khảo sát Địa chất và Khai khoáng Argentina cùng các nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Buenos Aires đang chịu trách nhiệm theo dõi những nguy cơ này.

Với hơn 26.000 sông băng, Chile là một trong những quốc gia có mức độ nguy cơ cao nhất với GLOF trên thế giới. Rủi ro tại nước này tập trung ở hai khu vực địa lý chính.

Vùng có nguy cơ lớn nhất nằm tại Patagonia, đặc biệt ở các vùng Aysén và Magallanes. Tại đây, các Dải băng Patagonia Bắc và Nam đang rút nhanh, thúc đẩy hình thành những hồ nước không ổn định, do các đập tự nhiên mong manh giữ lại. Tuy nhiên, mật độ dân cư tại khu vực này tương đối thấp.

Nhà địa lý Simón Inzunza nói rằng Chile từng ghi nhận các trận GLOF, đặc biệt tại Patagonia, cùng nhiều sự cố khác liên quan đến băng tan và sụp đổ băng.

Tại miền trung Chile, các lưu vực sông nhỏ hơn nhưng nguy cơ lại đáng kể do tập trung nhiều cơ sở hạ tầng như nhà máy thủy điện, hoạt động khai khoáng và hệ thống cấp nước phục vụ hàng triệu người.

Darío Ormeño, nhà địa chất học và giáo sư tại Khoa Khoa học Trái đất thuộc Đại học Andrés Bello, nói với đài BioBioChile rằng nguy cơ sạt lở bùn đá tại Chile là có thật, dù khả năng xảy ra một thảm họa với quy mô tương đương Nepal khá thấp. “ Các sông băng của chúng tôi nhỏ hơn nhiều và không có sự chênh lệch độ cao cực lớn như vậy ”, Ormeño nói.

Các cơ quan chính phủ Chile giám sát sông băng thông qua danh mục quốc gia được cập nhật bằng ảnh vệ tinh và radar. Những công cụ này cho phép nhà chức trách theo dõi sự phát triển của các hồ băng và phát hiện các vết nứt trên sườn núi Andes nhằm đưa ra cảnh báo sớm trước khi thảm họa xảy ra.

Peru được xem là quốc gia có nguy cơ cao nhất Nam Mỹ trước các thảm họa do GLOF, với lịch sử từng xảy ra những sự kiện chết người và mức độ dễ tổn thương lớn về địa lý. Paola Moschella, Giám đốc nghiên cứu sông băng tại Viện Nghiên cứu Quốc gia về Sông băng và Hệ sinh thái Núi Peru (INAIGEM), cho biết trên đài Exitosa rằng Peru có 528 hồ có nguy cơ tràn, trong đó 58 hồ được xếp vào nhóm nguy cơ cao.

Khác với Patagonia và một số khu vực cao nguyên ở Chile và Argentina, nơi các sông băng nằm trong những thung lũng hẻo lánh, nhiều thành phố và cơ sở hạ tầng quan trọng tại dãy Andes của Peru, đặc biệt ở vùng Áncash, nằm ngay trên các tuyến đường có thể bị lũ và dòng bùn đá tràn qua.

Hồ Palcacocha, thuộc dãy Cordillera Blanca của Peru, được các nhà khoa học xem là một trong những trường hợp nguy hiểm nhất thế giới do mức độ bất ổn và vị trí gần thành phố Huaraz, nơi có hơn 120.000 dân. Hồ chứa hơn 599 triệu feet khối (16,9 triệu mét khối) nước và có thêm các sông băng treo, vốn có nguy cơ xảy ra những vụ tuyết lở lớn khi nhiệt độ toàn cầu tăng.

Mối nguy này từng có tiền lệ chết người. Năm 1941, vụ vỡ hồ tương tự tại chính hồ Palcacocha phá hủy khoảng một phần ba thành phố Huaraz và khiến hàng nghìn người thiệt mạng.

Công tác giám sát khoa học tại Peru được tăng cường đáng kể thông qua việc bố trí nhân sự thường trực tại các khu vực núi cao và sử dụng hệ thống giám sát vệ tinh. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo những công trình giảm thiểu rủi ro được xây dựng từ nhiều thập niên trước nay lỗi thời hoặc không còn đủ khả năng kiểm soát lượng nước mới.