Bí mật ly kỳ nhất trong bức tranh Đêm đầy sao của Van Gogh

Khi chiêm ngưỡng bức tranh Đêm đầy sao hay các tác phẩm rực rỡ sắc vàng trong giai đoạn sáng tác ở miền Nam nước Pháp của Vincent van Gogh, thế giới nghệ thuật đã dành hàng thập kỷ để tranh luận về nguồn cảm hứng của ông. Bên cạnh những lý giải về tinh thần hay ý niệm thẩm mỹ, một giả thuyết y khoa vô cùng hấp dẫn và ly kỳ đã được đưa ra: sự biến đổi về thị giác của Van Gogh có thể là tác dụng phụ từ việc điều trị bằng một loại dược chất chiết xuất từ thiên nhiên mang tên digitalis.

Nguồn gốc của giả thuyết này bắt đầu từ cuộc đời bi kịch và mối quan hệ giữa họa sĩ với người chăm sóc y tế cuối đời của ông, Bác sĩ Paul Gachet.

Trong giai đoạn cuối đời, Van Gogh phải chịu đựng những cơn co giật và khủng hoảng tâm thần nghiêm trọng. Thời bấy giờ, tri thức về các bệnh lý tâm thần còn rất sơ khai, dẫn đến việc nhiều liệu pháp y khoa được áp dụng thử nghiệm mang tính chất mò mẫm. Bác sĩ Gachet được cho là đã điều trị các chứng co giật kiểu động kinh của Van Gogh bằng digitalis, một hợp chất chiết xuất từ cây hoa chuông (foxglove).

Digitalis thực chất là một hỗn hợp gồm nhiều hợp chất mạnh, trong đó có digoxin – một thành phần quan trọng hiện vẫn được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào danh sách các thuốc thiết yếu để điều trị rối loạn nhịp tim. Tuy nhiên, ở thế kỷ 19, với quan niệm xem một bài thuốc có hiệu quả với bệnh này có thể chữa được nhiều bệnh khác, digitalis đã được dùng thử nghiệm cho bệnh nhân động kinh, dù trên thực tế nó không hề có tác dụng với căn bệnh này.

Hình ảnh Bác sĩ Gachet cầm một cành hoa chuông tươi trong hai bức chân dung do Van Gogh vẽ đã trở thành bằng chứng lịch sử quan trọng, củng cố giả thuyết rằng vị bác sĩ này thực sự đã dùng loại dược liệu này cho vị họa sĩ thiên tài.

Cơ chế tác động đến mắt và hiện tượng nhìn thấy sắc vàng

Điểm đặc biệt của digitalis nằm ở khoảng cách rất mong mong giữa liều điều trị và liều gây độc. Digoxin hoạt động bằng cách tương tác với enzym Na /K ATPase trong cơ thể. Nhược điểm là loại enzym này không chỉ có ở tim mà còn phân bố rải rác khắp cơ thể, đặc biệt xuất hiện với mật độ rất cao trong các tế bào nón ở võng mạc – cơ quan chịu trách nhiệm tiếp nhận và phân tích màu sắc của mắt.

Khi xảy ra tình trạng ngộ độc digitalis, sự tác động lên tế bào nón võng mạc có thể gây ra một hội chứng thị giác hiếm gặp mang tên xanthopsia. Hiện tượng này khiến thị giác của bệnh nhân bị phủ một lớp màng màu vàng, làm họ nhìn mọi vật xung quanh đều biến thành sắc vàng.

Đồng thời, ngộ độc digitalis còn có thể gây ra hiệu ứng quầng sáng, làm cho các nguồn sáng hoặc điểm sáng xuất hiện các vòng xoáy màu sắc xung quanh. Ngoài ra, thuốc cũng có thể làm biến dạng kích thước đồng tử. Một chi tiết đáng chú ý là trong một bức chân dung tự họa của Van Gogh, kích thước hai đồng tử của ông được thể hiện không đồng đều.

Sự trùng hợp kỳ diệu trên những bức toan

Những triệu chứng lâm sàng của hiện tượng ngộ độc digitalis thể hiện sự trùng khớp đến kinh ngạc với các đặc trưng nghệ thuật tiêu biểu nhất của Van Gogh trong giai đoạn này. Sự thống trị của màu vàng rực rỡ trong "thời kỳ sắc vàng" (yellow period) và những vòng xoáy quầng sáng cuồn cuộn bao quanh các vì sao cùng Mặt Trăng trong kiệt tác Đêm đầy sao dường như không chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng dạt dào, mà có thể chính là sự tái hiện trung thực những gì đang diễn ra qua đôi mắt bị tổn thương của người nghệ sĩ.

Nhìn ở góc độ này, bầu trời Đêm đầy sao không đơn thuần là một ảo ảnh mang tính tượng trưng, mà là dấu vết giác quan của một người bệnh đang cố gắng ghi lại thế giới xung quanh theo đúng cách mà cơ thể mình tiếp nhận.

Tranh cãi lịch sử và góc nhìn khoa học hiện đại

Dù giả thuyết y khoa này mang lại một cách giải thích lý thú, giới nghiên cứu nghệ thuật và y học hiện đại vẫn giữ một thái độ cẩn trọng. Không có ghi chép y khoa chính thức nào xác nhận Van Gogh chắc chắn đã uống digitalis với liều lượng đủ cao để gây ra hội chứng xanthopsia. Sự chênh lệch kích thước đồng tử trong bức chân dung tự họa cũng có thể chỉ là một nét cọ vô tình trượt tay của họa sĩ.

Bên cạnh digitalis, cuộc sống của Van Gogh còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác. Ông nổi tiếng là người tiêu thụ lượng lớn rượu absinthe (dù chất này không trực tiếp gây ra hiện tượng nhìn thấy sắc vàng) và tiếp xúc với nhựa thông (một chất có thể ảnh hưởng đến thị lực nhưng không làm thay đổi cảm nhận màu sắc).

Cuối cùng, việc Van Gogh sử dụng màu vàng rực rỡ và những đường xoáy cuồng dại hoàn toàn có thể đơn giản là một lựa chọn thẩm mỹ chủ quan, xuất phát từ niềm yêu thích đặc biệt của ông dành cho ánh sáng và màu sắc. Dù nguyên nhân thực sự xuất phát từ tác dụng phụ của bài thuốc trị bệnh hay sự thăng hoa thuần túy của tâm hồn, không ai có thể phủ nhận rằng những biến động trong cuộc đời đau thương của ông đã để lại cho nhân loại những kiệt tác nghệ thuật vĩnh cửu.