Bí ẩn hồ Jellyfish bị cô lập suốt 12.000 năm, chứa 5 triệu con sứa kỳ lạ không tồn tại ở bất kỳ đâu trên Trái Đất ngoài Peru

Giữa vùng biển xanh thẳm của Tây Thái Bình Dương tồn tại một nơi mà giới khoa học xem như “phòng thí nghiệm tiến hóa tự nhiên” độc nhất vô nhị. Không cá mập săn mồi, không sóng biển dữ dội, không con người sinh sống, hồ Jellyfish tại quốc đảo Palau đã trở thành mái nhà đặc biệt của hàng triệu con sứa vàng kỳ lạ, những sinh vật đã tiến hóa tách biệt suốt khoảng 12.000 năm.

Hồ nằm trên đảo đá Eil Malk thuộc Palau, một quốc đảo nổi tiếng với hệ sinh thái biển phong phú. Dù hòn đảo hoàn toàn vắng bóng cư dân, nơi đây lại tràn ngập sự sống dưới nước. Bao quanh hồ là các cánh rừng ngập mặn dày đặc, nơi sinh sống của vô số sinh vật không xương sống. Tuy nhiên, không sinh vật nào nổi tiếng hơn những đàn sứa khổng lồ đã làm nên tên gọi Jellyfish Lake.

Người Palau gọi nơi này là “Hồ thứ năm”. Hồ có chiều dài khoảng 400 m và độ sâu khoảng 30 m. Theo các nhà khoa học, hồ được hình thành cách đây khoảng 12.000 năm sau khi mực nước biển thay đổi, vô tình cô lập khu vực này khỏi các đầm phá và vùng biển lân cận.

Sự cô lập kéo dài hàng thiên niên kỷ đã tạo ra điều kiện lý tưởng cho quá trình tiến hóa diễn ra độc lập. Không còn liên kết với đại dương bên ngoài, quần thể sứa tại đây dần phát triển thành dạng sống khác biệt hoàn toàn so với họ hàng của chúng ở những nơi khác trên thế giới.

Loài nổi bật nhất tại hồ là sứa vàng mang tên khoa học Mastigias papua etpisoni, một phân loài của sứa đốm. Tên gọi của chúng được đặt theo cựu Tổng thống Palau Ngiratkel Etpison. Điều khiến loài sứa này đặc biệt không chỉ nằm ở ngoại hình vàng óng nổi bật mà còn ở tập tính di cư gần như không nơi nào trên thế giới có được.

Theo Quỹ nghiên cứu rạn san hô Coral Reef Research Foundation, mỗi ngày đàn sứa vàng đều thực hiện hành trình di chuyển đồng bộ theo vị trí của mặt trời. Khi bình minh xuất hiện ở phía đông, hàng triệu con sứa bắt đầu bơi về phía ánh sáng cho tới khi gặp ranh giới bóng râm trên mặt nước. Đến giữa ngày, cả đàn lại chuyển hướng về phía tây.

Hiện tượng này tạo nên những “bức tường sứa” khổng lồ chuyển động đồng loạt trong làn nước trong vắt, tạo ra cảnh tượng được mô tả là vừa kỳ ảo vừa siêu thực. Với nhiều du khách, đây là trải nghiệm hiếm hoi mà họ có thể bơi giữa hàng triệu con sứa mà không cảm thấy nguy hiểm.

Đằng sau hành vi di cư kỳ lạ ấy là một mối quan hệ cộng sinh đặc biệt giữa sứa vàng và các loài tảo đơn bào dinoflagellate sống bên trong mô cơ thể của chúng. Khi sứa nổi gần mặt nước và liên tục xoay chuyển cơ thể, tảo nhận được lượng ánh sáng cần thiết để quang hợp. Đổi lại, lượng đường sinh ra từ quá trình này sẽ được chia sẻ với sứa chủ.

Mối quan hệ cộng sinh ấy trở thành nền tảng cho toàn bộ hệ sinh thái của hồ Jellyfish. Nó cũng lý giải vì sao sự thay đổi nhiệt độ môi trường có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới quần thể sứa nơi đây.

Ngoài sứa vàng, hồ còn có sự xuất hiện của sứa mặt trăng thuộc chi Aurelia. Tuy nhiên, số lượng của chúng nhỏ hơn rất nhiều so với “hàng xóm” màu vàng nổi tiếng. Trong điều kiện bình thường, hồ Jellyfish là nơi sinh sống của khoảng 5 triệu con sứa vàng.

Dẫu vậy, hệ sinh thái mong manh này từng trải qua giai đoạn khủng hoảng nghiêm trọng. Năm 2005, số lượng sứa vàng đạt đỉnh với khoảng 30 triệu cá thể, biến mặt hồ thành khối chuyển động khổng lồ gần như phủ kín toàn bộ không gian dưới nước.

Chỉ hơn một thập kỷ sau, tình hình thay đổi chóng mặt. Đến năm 2016, số lượng sứa giảm mạnh tới mức chính quyền Palau buộc phải đóng cửa hồ với khách du lịch trong vòng hai năm để bảo vệ hệ sinh thái.

Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân chính là hiện tượng El Niño. Nhiệt độ nước tăng cao đã ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của tảo cộng sinh. Khi nguồn dinh dưỡng từ tảo suy giảm, quần thể sứa cũng nhanh chóng lao dốc theo hiệu ứng dây chuyền.

May mắn là thiên nhiên dường như đã tự điều chỉnh. Đến năm 2019, số lượng sứa vàng phục hồi trở lại mức hàng triệu cá thể và hồ chính thức mở cửa đón du khách lần nữa.

Ngày nay, Jellyfish Lake không chỉ là điểm du lịch nổi tiếng của Palau mà còn được xem như một trong những hệ sinh thái đặc biệt nhất thế giới. Nơi đây cho thấy sức mạnh kỳ lạ của tiến hóa khi một quần thể sinh vật bị cô lập đủ lâu có thể tạo ra những đặc điểm hoàn toàn riêng biệt mà không nơi nào khác sở hữu.

Giữa thời đại mà nhiều hệ sinh thái đang biến mất vì biến đổi khí hậu và tác động của con người, hồ Jellyfish vẫn tồn tại như lời nhắc nhở về sự mong manh nhưng cũng đầy kỳ diệu của tự nhiên trên Trái Đất.