People pleasing: Bạn không hề dễ tính, bạn chỉ đang sợ làm người khác thất vọng

“Gì cũng được, mọi người quyết đi” có lẽ là một trong những câu nói dễ chịu nhất trong đời sống xã hội. Nó giúp chúng ta tiết kiệm thời gian chọn nhà hàng, tránh những cuộc tranh luận không cần thiết và khiến người đối diện cảm thấy ý kiến của họ luôn được hoan nghênh. Chỉ có một vấn đề nhỏ: đôi khi, người nói câu ấy đã có sẵn một lựa chọn trong đầu, thậm chí biết rất rõ mình không muốn ăn gì, nhưng vẫn quyết định giữ im lặng. Cũng như khi chúng ta cười trước một câu đùa không mấy buồn cười, nói “không sao đâu” dù thực ra có sao, hay nhận thêm một công việc trong khi lịch trình đã kín mít.

Những lời nói và hành động ấy thường được xem là biểu hiện của sự dễ tính, tinh tế, biết nghĩ cho người khác. Nhưng liệu có phải lúc nào chúng cũng xuất phát từ sự tử tế? Nếu quan sát kỹ hơn, có một câu hỏi đáng để đặt ra: Liệu họ thực sự dễ tính đến thế, hay chỉ đang rất giỏi che giấu những điều mình nghĩ?

Mong muốn làm hài lòng người khác là một trong những động cơ phổ biến khiến con người nói dối. Những lời nói dối ấy thường chẳng có vẻ gì nguy hiểm. Chúng ta nói rằng mình thích một món quà để người tặng vui, khen một bộ trang phục để cuộc trò chuyện dễ chịu hơn, hoặc giả vờ đồng tình để tránh một cuộc tranh luận không cần thiết. Mục đích có thể rất tốt đẹp: không làm tổn thương ai, giữ hòa khí, giúp mọi người cảm thấy thoải mái. Nhưng theo định nghĩa được nhắc đến trong các nghiên cứu, đó vẫn là những thông điệp được cố ý đưa ra để khiến người khác tin vào điều không đúng với suy nghĩ thật của mình.

Cách nhìn này hơi khắc nghiệt, nhưng cũng mở ra một góc độ khác về people pleasing. Có thể chúng ta không chỉ đang cố gắng trở thành người tử tế. Đôi khi, chúng ta đang cố gắng trở thành người không ai có lý do để phật ý.

NGƯỜI DỄ TÍNH NHẤT TRONG PHÒNG

People pleasing thường được hiểu là xu hướng đặt nhu cầu và cảm xúc của người khác lên trước bản thân, với mong muốn được yêu quý, chấp nhận hoặc tránh làm ai đó thất vọng. Nó không phải một chẩn đoán tâm lý, cũng không có nghĩa bất cứ ai thích giúp đỡ người khác đều là people pleaser. Sự quan tâm, nhường nhịn và khả năng thỏa hiệp vốn là những phẩm chất cần thiết để con người chung sống với nhau. Vấn đề chỉ bắt đầu khi việc làm hài lòng người khác không còn là một lựa chọn tự nguyện, mà trở thành phản xạ gần như không thể cưỡng lại.

Một người có thể nhận lời đi ăn dù đang muốn về nhà, không phải vì họ thực sự thích nhà hàng được chọn, mà vì không muốn trở thành người phá hỏng kế hoạch. Họ có thể đồng ý với ý kiến của đồng nghiệp trong cuộc họp, dù trong đầu đã chuẩn bị sẵn ba lý do để phản đối. Họ cũng có thể nhận thêm một công việc dù biết mình không đủ thời gian, rồi âm thầm than thở về lịch trình quá tải. Những hành vi ấy thường được xã hội tưởng thưởng. Người dễ tính được yêu mến, người biết điều được đánh giá cao, người không gây xung đột thường được xem là trưởng thành và chuyên nghiệp. Trong một môi trường mà ai cũng bận rộn, chẳng ai muốn phải giải quyết thêm một cuộc tranh cãi về việc ăn trưa ở đâu hay ai sẽ nhận phần việc phát sinh.

Nhưng sự dễ chịu và people pleasing không hoàn toàn giống nhau. Một người tử tế có thể từ chối lời đề nghị mà không cảm thấy mình vừa phạm phải một tội ác xã hội. Họ có thể bất đồng mà vẫn tôn trọng người đối diện, hoặc nói rằng mình không thích một món ăn mà không cần viết kèm một bản giải trình dài ba trang. Ngược lại, người có xu hướng làm hài lòng người khác thường cảm thấy khó khăn ngay cả với những lựa chọn rất nhỏ, bởi điều họ quan tâm không chỉ là mình muốn gì, mà còn là người khác sẽ nghĩ gì nếu mình không muốn điều đó.

Đây là điểm khiến people pleasing trở nên khó nhận diện. Nó thường khoác lên mình những phẩm chất được đánh giá tích cực. Người ta có thể mất nhiều năm để nhận ra mình không hẳn là một người dễ tính, mà chỉ đang rất sợ trở thành người khó tính trong mắt người khác.

BẠN MUỐN HỌ VUI, HAY MUỐN HỌ ĐỪNG KHÔNG VUI VỚI BẠN?

Thoạt nhìn, people pleasing có vẻ xuất phát từ lòng vị tha. Chúng ta muốn người khác vui vẻ, không muốn làm họ tổn thương, không thích nhìn thấy ai thất vọng vì mình. Nhưng đôi khi, đằng sau mong muốn ấy còn có một động cơ khác: nhu cầu được chấp nhận và cảm giác an toàn khi biết rằng mọi người vẫn hài lòng với mình.

Hai động cơ này nghe khá giống nhau, nhưng không hoàn toàn trùng khớp. “Tôi muốn bạn vui” là một mong muốn hướng về người khác. “Tôi cần bạn vui với tôi để cảm thấy an toàn” lại là một nhu cầu liên quan đến chính mình. Trong trường hợp thứ hai, cảm xúc của người đối diện trở thành một loại nhiệt kế đo lường giá trị bản thân. Họ vui, nghĩa là mọi chuyện ổn. Họ buồn hoặc thất vọng, nghĩa là có điều gì đó không ổn và mình cần nhanh chóng sửa chữa.

Vì vậy, một cuộc bất đồng nhỏ đôi khi có thể tạo ra cảm giác lớn hơn nhiều so với bản chất của nó. Người khác không thích ý kiến của bạn, nhưng bạn lại cảm thấy như họ không thích chính con người bạn. Một lời từ chối bình thường có thể kéo theo hàng giờ suy nghĩ: Liệu mình có quá ích kỷ không? Họ có nghĩ mình thiếu nhiệt tình không? Lần sau họ có còn muốn rủ mình nữa không? Có cần nhắn thêm một tin để giải thích cho rõ không?

Trong khi người nhận lời từ chối có thể đã quên chuyện đó từ lâu, người nói lời từ chối vẫn đang tổ chức một cuộc họp nội bộ trong đầu để đánh giá mức độ nghiêm trọng của sự việc.

Nỗi sợ xung đột cũng đóng vai trò quan trọng. Với một số người, bất đồng không đơn thuần là hai cá nhân có quan điểm khác nhau. Nó có thể được cảm nhận như dấu hiệu cho thấy mối quan hệ đang gặp nguy hiểm. Họ khó chấp nhận ý nghĩ rằng một người có thể không đồng ý với mình mà vẫn yêu quý mình, hoặc rằng một cuộc trò chuyện không vui vẻ vẫn có thể kết thúc bằng một mối quan hệ bình thường.

Thế là họ chọn con đường ít rủi ro nhất: đồng ý, nhường nhịn, im lặng, hoặc tìm một cách diễn đạt đủ mềm mại để không ai cảm thấy bị phản đối. Đôi khi, họ thậm chí điều chỉnh quan điểm theo từng người đối diện. Nói chuyện với người này, họ thấy lập luận A rất thuyết phục; gặp người khác, lập luận B cũng có vẻ hợp lý. Khả năng nhìn thấy nhiều góc độ vốn là một ưu điểm, nhưng nếu không còn biết đâu là suy nghĩ của mình, nó có thể trở thành một kiểu hòa tan bản thân khá tinh vi.

Ở một góc độ khác, people pleasing còn có thể là nỗ lực kiểm soát phản ứng của người khác. Nghe có vẻ nghịch lý: Một người luôn nhường nhịn, tưởng như chẳng muốn kiểm soát bất cứ điều gì, lại có thể đang cố gắng bảo đảm mọi người xung quanh không nổi giận, không thất vọng và không đánh giá tiêu cực về mình. Họ không nhất thiết muốn điều khiển người khác theo nghĩa thông thường. Họ chỉ muốn mọi thứ diễn ra suôn sẻ đến mức không phải đối diện với cảm giác bất an khi ai đó không hài lòng.

KHI MỌI NGƯỜI ĐỀU HÀI LÒNG, TRỪ BẠN

Cái giá đầu tiên của people pleasing thường không xuất hiện trong một cuộc cãi vã lớn. Nó nằm trong những điều nhỏ nhặt tích tụ theo thời gian: một lần không nói ra ý kiến, một lời đồng ý miễn cưỡng, một cuộc hẹn không muốn tham gia, một công việc nhận thêm vì ngại từ chối. Mỗi lần như vậy đều có vẻ không đáng kể. Nhưng nếu lặp lại đủ lâu, chúng có thể khiến một người ngày càng xa lạ với chính mong muốn của mình.

Khi đã quen hỏi người khác thích gì, cần gì và mong đợi điều gì, bạn có thể trở nên rất nhạy bén với cảm xúc của mọi người nhưng lại lúng túng khi được hỏi bản thân muốn gì. Bạn biết bạn bè thích ăn ở đâu, đồng nghiệp muốn nghe câu trả lời nào, người thân kỳ vọng bạn cư xử ra sao. Nhưng nếu được trao toàn quyền lựa chọn, bạn có thể mất một lúc khá lâu để quyết định. Không phải vì có quá nhiều lựa chọn, mà vì bạn đã quen xác định mình thông qua lựa chọn của người khác.

Hãy tưởng tượng một con tắc kè hoa liên tục đổi màu để hòa hợp với môi trường xung quanh. Khả năng thích nghi giúp nó tồn tại, nhưng nếu cứ mải thay đổi màu sắc theo mọi bề mặt mình đi qua, đến một lúc người ta có thể tự hỏi màu sắc nguyên bản của nó là gì. Con người cũng có khả năng thích nghi xã hội tuyệt vời. Chúng ta cư xử khác nhau khi ở nhà, nơi làm việc hay bên bạn bè; biết khi nào nên nói, khi nào nên im lặng, khi nào cần nhường nhịn. Đó là một phần bình thường của đời sống. Nhưng thích nghi không đồng nghĩa với việc phải xóa bỏ mọi khác biệt để được chấp nhận.

Một hệ quả khác là những mối quan hệ có thể trở nên thiếu chân thực. Sự thân mật không chỉ được tạo nên từ những lần chúng ta đồng ý, cười đùa hay chia sẻ sở thích giống nhau. Nó còn cần khả năng để người khác nhìn thấy những phần không hoàn hảo: những quan điểm khác biệt, giới hạn cá nhân, những điều ta không thích và cả những lúc ta không thể đáp ứng kỳ vọng của họ.

Nếu bạn luôn nói mình ổn, người khác sẽ khó biết khi nào bạn cần được quan tâm. Nếu bạn luôn đồng ý, họ sẽ không biết đâu là điều bạn thực sự muốn. Họ có thể rất yêu quý bạn, nhưng liệu họ đã thực sự hiểu bạn hay chưa? Chúng ta cố gắng làm hài lòng người khác để được yêu quý, nhưng đôi khi lại khiến họ không có cơ hội yêu quý con người thật của mình.

Sự nhường nhịn kéo dài cũng có thể tạo ra cảm giác oán giận âm thầm. Người luôn nói có bắt đầu cảm thấy không ai hiểu mình, không ai quan tâm đến những gì mình phải hy sinh. Họ có thể thất vọng khi người khác không tự động nhận biết những nhu cầu mà chính họ chưa từng nói ra. Nhưng người đối diện đâu có khả năng đọc suy nghĩ. Nếu bạn luôn khẳng định rằng mình không sao, rất khó trách người khác vì đã tin điều đó.

Điều này không có nghĩa mọi vấn đề trong một mối quan hệ đều là trách nhiệm của người people pleaser. Người khác vẫn cần có sự tinh tế và tôn trọng. Nhưng một mối quan hệ công bằng không thể được xây dựng chỉ bằng những kỳ vọng mà một bên âm thầm giữ trong lòng. Đôi khi, điều chúng ta cần không phải là một người đủ nhạy cảm để đoán đúng mọi mong muốn, mà là đủ can đảm để nói ra những mong muốn ấy.

TỬ TẾ MÀ KHÔNG CẦN BIẾN MẤT

Thoát khỏi people pleasing không có nghĩa phải trở thành một người hoàn toàn khác. Bạn không cần đột nhiên nói thẳng mọi suy nghĩ, từ chối tất cả lời đề nghị hay biến mỗi bữa ăn với bạn bè thành một cuộc đấu tranh giành quyền lựa chọn nhà hàng. Thế giới đã có đủ những người thích tranh luận chỉ để chứng minh mình có chính kiến; không nhất thiết phải bổ sung thêm một người nữa.

Điều cần học trước tiên là phân biệt giữa sự đồng cảm và trách nhiệm đối với cảm xúc của người khác. Bạn có thể quan tâm đến cảm giác thất vọng của một người mà không phải lập tức thay đổi quyết định để xoa dịu họ. Bạn có thể hiểu vì sao ai đó buồn khi bị từ chối mà vẫn giữ nguyên lời từ chối ấy. Bạn có thể xin lỗi vì đã làm ai đó tổn thương, nhưng không cần xin lỗi chỉ vì mình có một nhu cầu khác với họ.

Một lời từ chối không nhất thiết phải đi kèm với một bài diễn văn dài về hoàn cảnh, lịch trình và những lý do khiến bạn không thể nhận lời. Đôi khi, “Mình không thể tham gia lần này” đã là một câu trả lời đầy đủ. Bạn cũng có thể dành cho mình một khoảng dừng trước khi đồng ý: “Để mình xem lại lịch rồi trả lời nhé”. Khoảng thời gian ngắn ấy giúp bạn nhận ra mình thực sự muốn gì, thay vì để phản xạ làm hài lòng quyết định thay mình.

Quan trọng hơn, hãy tập chấp nhận rằng người khác có quyền không hài lòng. Một người bạn có thể hơi buồn khi bạn không đi chơi. Đồng nghiệp có thể không thích ý kiến của bạn trong cuộc họp. Người thân có thể thất vọng khi bạn lựa chọn một con đường khác với kỳ vọng của họ. Những cảm xúc ấy không tự động chứng minh rằng bạn đã làm điều sai trái. Đôi khi, chúng chỉ cho thấy hai con người đang có những mong muốn khác nhau, một tình huống hết sức bình thường trong đời sống.

Điều này không có nghĩa chúng ta nên mặc kệ cảm xúc của người khác. Sự trưởng thành nằm ở khả năng cân nhắc cả hai phía: biết lắng nghe, biết điều chỉnh khi cần thiết, nhưng cũng biết giữ lại những giới hạn chính đáng. Tử tế không phải là nói bất cứ điều gì để người khác vui. Tử tế còn là thành thật một cách có cân nhắc, để người đối diện có cơ hội hiểu mình và đưa ra lựa chọn dựa trên những gì thực sự diễn ra.

Suy cho cùng, chúng ta không thể xây dựng những mối quan hệ chân thực bằng cách liên tục trình diễn một phiên bản luôn dễ chịu. Không ai có thể thích mọi món ăn, đồng tình với mọi quan điểm, sẵn sàng cho mọi cuộc hẹn hay đáp ứng mọi kỳ vọng. Một người bạn tốt đôi khi vẫn phải nói không. Một đồng nghiệp đáng tin cậy đôi khi vẫn cần phản biện. Một người thân yêu thương gia đình vẫn có quyền sống theo những lựa chọn riêng.

Bạn không cần trở thành người mà không ai có thể ghét. Đó vốn là một mục tiêu bất khả thi, lại còn khá mệt mỏi. Bạn chỉ cần đủ thành thật để những người yêu quý mình có cơ hội biết mình thực sự là ai. Bởi có lẽ, điều đáng quý nhất trong một mối quan hệ không phải là chưa từng khiến nhau thất vọng, mà là vẫn có thể ở bên nhau sau những lần không đồng ý, không vừa lòng và không hoàn hảo.

Và lần tới, khi ai đó hỏi bạn muốn ăn gì, có lẽ hãy thử trả lời bằng một món cụ thể. Thế giới chưa chắc đã thay đổi, nhưng ít nhất bữa tối ấy sẽ bắt đầu bằng một sự thật.