Làm thế nào để chuộc lại lỗi lầm của quá khứ?

Trong truyện “Tội ác và hình phạt”, nhân vật Raskolnikov đã ra đầu thú cho tội lỗi mình gây ra, nhận án đi đày khổ sai ở Siberia trong tám năm. Và ở đó, anh vẫn không thấy mình có tội. Câu hỏi đặt ra trong suốt tuần lễ vừa qua, khi lời xin lỗi của một người đàn ông được cả mạng xã hội cùng nhau mổ xẻ là: liệu lời xin lỗi, thậm chí tấm lòng sẵn sàng chuộc tội có thể cứu chuộc được họ?

Lần đọc lại Tội ác và hình phạt, tôi đã khựng lại ở chi tiết này. Suốt cả cuốn sách, chàng sinh viên ấy đau đớn đến mức gần như phát điên. Anh giết hai người, rồi nhốt mình trong căn phòng trọ chật chội mà chính mẹ anh ví như cái quan tài. Anh sốt, anh mê sảng, anh tự dày vò. Rồi anh thú tội, chịu hình phạt của luật pháp, chịu cả nỗi nhục của một kẻ sát nhân giữa đám tù khổ sai. Và truyện đã kết thúc (hay chưa kết thúc) ở đó!

Khi làm lại Vô Gián Đạo, một tác phẩm vừa ra đời đã lập tức trở thành kinh điển của điện ảnh, đạo diễn bậc thầy Martin Scorsese đã cho nhân vật của Matt Damon - một tên tội phạm trong lốt cảnh sát và đã phạm những tội lỗi khủng khiếp - bị tiêu diệt ở cuối phim. Cái kết ấy làm khán giả Hoa Kỳ thoả mãn và bộ phim bội thu giải thưởng, trong đó có cả tượng vàng Oscar. Nhưng cái kết ấy đã làm sụp đổ toàn bộ giá trị về sự chuộc tội của Vô Gián Đạo. Trong bản gốc, nhân vật của Lưu Đức Hoa không chết. Anh sống tiếp, được vinh danh và rồi từ đó sẽ sống mãi trong vô gián địa ngục.

Nếu chuộc lỗi chỉ là chịu đau, Raskolnikov đã trả xong món nợ của mình từ lâu. Nhưng Dostoevsky cho thấy điều ngược lại. Trong trại giam, điều khiến anh xấu hổ không phải là hai mạng người, mà là việc mình đã không đủ mạnh để trở thành con người "phi thường" như anh vẫn tưởng.

Anh đau, nhưng nỗi đau ấy không dành cho hai con người mà anh đã sát hại mà lại dành cho cuộc đời đổ vỡ của bản thân. Và khoảng cách giữa hai nỗi đau ấy xa như thiên đàng và vô gián địa ngục. Và cái khó là không phải lúc nào chúng ta cũng có thể phân biệt được.

Món nợ

Khi làm sai, phản xạ tự nhiên của con người là tìm cách "trả". Một lời xin lỗi, một món quà, một lời hứa, một hình phạt. Ta đối xử với tội lỗi như một món nợ.

Trong tiếng Đức, schuld vừa là tội lỗi, vừa là món nợ. Năm 1887, trong Luận về nguồn gốc đạo đức, Nietzsche lần theo sợi dây ấy. Ông cho rằng cảm giác có tội của loài người mọc ra từ quan hệ giữa chủ nợ và con nợ. Và ông chỉ ra một điều khó chịu: khi con nợ không có gì để trả, thứ được đem ra thanh toán là nỗi đau. Chủ nợ được bù bằng việc nhìn con nợ chịu khổ.

Có lẽ vì thế mà khi không thể sửa chữa, người ta quay sang tự trừng phạt. Có những thứ không bao giờ có thể được đền bù tương đương: tuổi trẻ của một người đã trôi qua, một niềm tin không quay lại, một người phải sống cả đời trong hậu quả từ quyết định của ta. Ta thức trắng. Ta từ chối niềm vui. Ta tự kết án mình mỗi ngày. Ít nhất thì tôi cũng đã đau.

Nhưng nỗi đau ấy liệu có làm ai bớt đau?

Trong Atonement của Ian McEwan, Briony chia cắt chị gái mình và người yêu bằng một lời buộc tội sai. Cô dành cả đời sám hối, và cuối cùng viết cho họ cái kết mà lẽ ra họ được sống. Cái kết ấy đã chữa cho Briony. Nó không trả cho hai người kia một ngày nào.

Xin đừng nghĩ người viết đang phán xét Briony. Khi những người mình làm hại không còn nữa, viết là điều duy nhất cô còn làm được. Nhưng câu chuyện của cô cho thấy một điều khó thừa nhận: ngay cả trong hối hận, người ta vẫn đang xem mình là chủ thể, là nhân vật chính cần chữa lành, chứ không phải là nạn nhân.

Điều gì đã thay đổi Raskolnikov?

Không phải những vòng suy nghĩ trong bốn bức tường. Lý trí của anh đã biện hộ cho tội ác trước khi nó xảy ra, và vẫn tiếp tục biện hộ sau đó.

Sự thay đổi đến rất chậm, qua Sonia. Có đêm cô đọc cho anh nghe chuyện Lazarus sống lại. Có buổi anh quỳ xuống hôn đất giữa quảng trường như cô đã bảo. Và cuối cùng, trong trại giam, anh gục xuống ôm gối cô. Lần đầu tiên, anh thôi tự bào chữa. Lần đầu tiên, anh thừa nhận mình làm ác. Lần đầu tiên, cái ác được là chính nó.

Người ta hay gọi khoảnh khắc ấy là "đập bỏ cái tôi". Cái tôi phải vỡ vụn ra từng mảnh, để rồi ta khóc mà thương từng phế liệu, nhặt lại chúng và xây lại đời mình. Đó là lúc ta nhận ra thứ ta cần buông không phải là ta, mà là cái phần ta luôn nghĩ cho mình trước. Và một lần nữa, cái ranh giới này mong manh hơn ta tưởng, mong manh như thiên đàng và vô gián địa ngục.

Xin bạn đọc đừng vội nghĩ người viết này đặt mình lên cao hơn người đàn ông kia, cao hơn Briony hay cao hơn Raskolnikov. Chúng ta phạm tội hàng ngày hàng giờ, có khi chỉ là một suy nghĩ vô minh, một khát khao thậm kín được nhìn những người ta không ưa phải bất hạnh. Trong mỗi chúng ta đều có thiện và ác, tạo hoá vốn đã định sẵn như vậy. Và khi nhận ra tội lỗi không khởi phát từ bên ngoài mà bên trong ta, ta dần nhìn thấy sự thật cuộc sống, để không còn phán xét Briony, Raskolnikov, viên cảnh sát trong Vô Gián Đạo mà quay về nhìn lại chính mình.

Những người khác cũng đã nghĩ về điều này

Ở Hawaii có một nghi thức gọi là ho'oponopono, nghĩa là "làm cho đúng lại". Nguyên thủy, nó là một buổi họp gia đình. Khi có người gây tổn thương, cả nhà ngồi lại. Họ nói rõ chuyện gì đã xảy ra, rồi thú nhận, sám hối, bồi hoàn và tha thứ cho nhau. Sau đó họ cùng kala, giải thoát cho nhau, cắt đứt quá khứ và ăn chung một bữa.

Tôi để ý hai điều. Lời thú nhận được nói ra trước mặt những người bị tổn thương, không phải trong một căn phòng kín. Và kala là việc người ta làm cho nhau. Không ai tự giải thoát cho chính mình được.

Về sau, nghi thức ấy được rút gọn thành bốn câu: Tôi xin lỗi. Xin hãy tha thứ cho tôi. Cảm ơn. Tôi yêu bạn. Trong phiên bản phổ biến nhất, "Tôi xin lỗi" đứng đầu. Những người thực hành giải thích rằng câu ấy không nhằm gieo xấu hổ, chỉ để thừa nhận, bình thản, rằng tổn thương đã xảy ra.

Hơn hai nghìn năm trước, ở Ấn Độ, vua A-xà-thế giết cha mình để đoạt ngôi. Kinh Sa-môn quả kể rằng ông tìm đến Đức Phật và nói: một lỗi lầm đã chiến thắng con. Xin Thế Tôn nhận lỗi ấy là lỗi, để con giữ mình về sau. Đức Phật chấp nhận. Ngài nói người ta tiến bộ trên con đường của bậc Thánh khi thấy lỗi là lỗi, sửa lỗi theo đúng lẽ, và giữ mình về sau.

Nhưng khi nhà vua vừa đi khỏi, Đức Phật nói với các vị tỳ-kheo rằng ông đã tự làm hại chính mình. Nếu không giết cha, ngay tại chỗ ngồi ấy, ông đã có thể thấy được chân lý.

Lời thú nhận được chấp nhận. Hậu quả không vì thế mà biến mất.

Hơn một nghìn năm sau, Lục Tổ Huệ Năng giảng hai chữ "sám hối". Sám là sám những lỗi trước: đem những gì đã làm ra thừa nhận hết. Hối là hối những lỗi sau: từ nay đoạn hẳn, không làm nữa. Ông nói người mê chỉ biết sám lỗi trước mà không biết hối lỗi sau. Vì không hối, nên lỗi cũ chưa diệt thì lỗi mới đã sinh.

Chúng ta vẫn nghĩ “hối” là nhìn về phía sau, nhưng thực chất là nhìn ra phía trước.

Những gì còn lại

Nếu tự hành hạ không phải là chuộc lỗi, thì còn lại gì?

Hãy nghĩ đến những người đã bị tổn thương, và họ có thể muốn gì. Có người chỉ muốn nghe một câu xin lỗi không có chữ "nhưng". Có người muốn được hỏi mình cần gì, thay vì nhận một sự bù đắp mà kẻ có lỗi tự chọn cho nhẹ lòng. Có người muốn một sự thật được nói ra, một cái tên được trả lại danh dự. Có người chỉ muốn kẻ kia đừng bao giờ xuất hiện trong đời mình nữa.

Và có người sẽ không bao giờ tha thứ. Đó là quyền của họ.

Còn một câu hỏi khác quanh những ngày này: một người không được tha thứ có được phép vui nữa không? Được yêu ai đó, được cười, được sống tiếp như một người bình thường? Nietzsche không trả lời câu đó. Briony không trả lời. Ngay cả câu chuyện của A-xà-thế cũng dừng lại ở nó.

Dostoevsky cũng vậy. Ông viết cả một cuốn tiểu thuyết dày về tội ác và hình phạt, rồi dừng lại đúng ở ngưỡng cửa của sự chuộc tội. Những dòng cuối cùng chỉ nói rằng đó là khởi đầu của một câu chuyện khác: câu chuyện về sự đổi mới dần dần của một con người. Nhưng câu chuyện ấy không nằm trong cuốn sách ấy.

Có lẽ ông không viết vì không ai viết thay được. Phần đó thuộc về người đã gây ra lỗi lầm, và nó chỉ bắt đầu vào buổi sáng họ thức dậy, sau khi đã thôi tự bào chữa. Không tại, không vì, không nhưng mà chỉ là những tiếng thật thà nhất của một kiếp con người.

Tôi - nặng - tội.