“Con ghét bố mẹ”: Còn ghét là còn muốn được thương

– Chào Hoàng Tử Bé, đã lâu không gặp cậu. Dạo này cậu đang làm gì rồi?

Tôi đang cai nghiện mạng xã hội, và tôi tập đọc sách. Tôi nghĩ điều tuyệt vời nhất của hành tinh này là những quyển sách.

– Không lên mạng, nhưng hẳn bạn có nghe người ta nói về một cái nhóm tên là "Con ghét cha mẹ". Hàng ngàn đứa trẻ vào đó kể tội cha mẹ mình. Người lớn đọc xong thì hoảng lắm, bảo lũ nhỏ bất hiếu. Cậu nghĩ sao?

Tôi nghĩ tụi nhỏ đang nói chuyện. Nói chuyện thì tốt chứ. Chỉ tiếc là tụi nó nói với nhau, chứ không nói được với cha mẹ. Hay là vì không nói được với cha mẹ nên tụi nó phải nói với nhau.

– Nhưng ghét cha mẹ, chả phải là chuyện xấu lắm sao? Ở hành tinh của bạn, ghét cha mẹ có bị cấm ăn bắp rang không?

Tôi cũng từng ghét bông hồng của tôi. Nàng kiêu kỳ, nàng cứ làm tôi thấy mình có lỗi, nàng hết đòi cái chụp kính đến đòi tấm bình phong. Tôi ghét tới mức bỏ cả hành tinh mà đi. Đi rồi tôi mới biết là mình thương nàng. Hồi đó tôi nhỏ quá, tôi không biết cách thương nàng. Mà nàng cũng không biết cách nói cho tôi hiểu.

Ghét đâu phải là ngược lại với thương. Ghét là thương nhưng bị đau. Ở một xứ nọ, người ta không tách hai chữ này, họ gọi là thương đau, vì thương nên đau, và có đau mới có thương. Cái ngược lại với thương là không thèm để ý nữa. Đứa trẻ nào còn ghét cha mẹ, là đứa trẻ đó còn đang chờ. Vậy ta có đến với một đứa nhỏ đang chờ không, hay ta tấn công để nó đừng chờ nữa.

– Người lớn hay nói: cha mẹ có công sinh thành, con không được ghét. Chả phải là phải có cha mẹ rồi mới có bạn trên đời, để bạn được chu du khắp nơi, được gặp con cáo, được nhìn đám mây, được nằm cả ngày dưới cây bao báp đó sao?

Cũng ở cái xứ đẻ ra chữ đau thương, có cái câu ngược ngạo lắm: "Sinh con rồi mới sinh cha". Tức là không có trước và sau, mà là đồng thời. Rồi ở một xứ khác, tôi tìm thấy một cuốn sách dày ơi là dày, dài ơi là dài của một ông tên là Dostoevsky. Sách kể về chuyện một người giết cha, trong sách có phiên tòa, ở phiên tòa của người luật sư bào chữa tên Fetyukovitch. Ông ấy nói: sinh ra một đứa con thì chưa phải là làm cha. Làm cha là phải xứng đáng với chữ ấy. Ông còn nói, đứa con có quyền hỏi: "Cha ơi, vì sao con phải thương cha? Cha cho con thấy đi." Và người cha phải trả lời được. Bằng việc làm, chứ không bằng câu chữ.

– Nghe có vẻ hỗn hào quá?

Ông luật sư ấy, mà thực ra là ông nhà văn ấy, mượn lời một người rất xưa trong Kinh Thánh: "Hỡi những người làm cha, đừng chọc giận con cái mình". Tôi thấy lạ lắm. Người lớn thuộc câu "con phải hiếu thảo với cha mẹ", mà ít ai thuộc câu này. Trong sách, hai câu đó nằm cách nhau có ba dòng thôi.

– Vậy cậu đứng về phía ông luật sư?

Không hẳn, dù ông nói hay lắm, cả phòng xử vỗ tay. Nhưng ông nói để thắng kiện. Ông nói ở tòa, khi mọi chuyện đã muộn rồi. Một người cha đã chết và một người con đã đứng ở vành móng ngựa. Những lời đó người ta cần nói ở trong nhà, sau bữa cơm, lúc Dmitri còn là thằng nhỏ chạy lông nhông sau hè, không có giày mà đi, không ai nhớ tới.

Ở tòa thì ai cũng hùng hồn. Ở nhà thì ai cũng im.

Trong truyện ấy còn có một đứa con khác. Một đứa lớn lên dưới bếp, không ai hỏi nó một câu. Nó ghét mà không có chỗ để nói. Cái ghét không được nói ra thì nó không mất đi đâu. Nó chui xuống đất, như rễ cây bao báp, rồi một ngày làm nứt cả hành tinh. Tôi nghĩ khi nghe con nói ghét cha mẹ thì phản ứng không phải là đánh hay chửi hay phê phán mà là nghe và nói chuyện.

– Trong cuốn sách đó có đứa trẻ nào thương cha không?

Có. Ilusha. Cha nó nghèo, bị người ta nắm râu cha lôi ra giữa đường làm nhục, ngay trước mặt nó. Nó mới chín tuổi mà ôm cha nó khóc, nó đánh nhau với mấy đứa bạn chọc cha nó, nói lớn lên sẽ đòi lại công bằng cho cha. Cha nó chẳng giỏi giang gì, nghèo, nghiện rượu nữa, chẳng có gì hết. Nhưng cha nó ở đó. Cha nó chịu nghe nó khóc.

Thấy không, trẻ con không cần cha mẹ giỏi. Trẻ con cần cha mẹ ở đó.

– Bạn còn đọc cuốn sách nào nữa không?

Có một ông tên Kafka, ba mươi sáu tuổi rồi mà vẫn ngồi viết thư cho cha, dài cả trăm trang viết tay, kể hết những lần ông sợ cha. Viết xong, ông đưa cho mẹ nhờ chuyển. Mẹ ông không chuyển. Lá thư đó chưa bao giờ tới được tay người cha.

Tôi nghĩ cái nhóm "Con ghét cha mẹ" là một chồng thư không gửi.

Rồi có ông vua Lear. Ông bắt các con gái phải nói thật to là thương ông nhiều cỡ nào. Hai cô chị nói ngọt lắm. Cô út Cordelia thương thật, nên không biết nói gì. Ông đuổi cô đi. Người lớn hay đòi con nói lời thương. Nhưng ít khi chịu nghe con nói lời ghét.

Có một ông thi sĩ tên Gibran viết thế này: con cái các người không phải là con cái các người, chúng là con của sự sống đang khao khát chính nó. Chúng đi qua các người, chứ không phải từ các người mà ra. Tôi thích câu đó. Nó làm cha mẹ nhẹ bớt, và làm con cái nhẹ bớt.

– Vậy khi đọc thấy con mình viết "con ghét mẹ", người lớn phải làm gì?

Đừng bắt nó xóa. Hỏi nó: vì sao. Rồi ngồi im mà nghe. Người lớn lúc nào cũng muốn trẻ con nghe mình nhưng chả bao giờ chịu nghe trẻ con.

Con cáo dạy tôi rằng lời nói là nguồn gốc của mọi hiểu lầm. Muốn thuần hóa nhau thì phải ngồi xa xa trước, mỗi ngày ngồi gần thêm một chút. Cha mẹ với con cái cũng vậy. Có khi phải thuần hóa lại nhau từ đầu. Ở chung cái xứ đẻ ra chữ đau thương ấy có một vị tên là Bùi Giáng, vị ấy đã cho tôi và con cáo một từ rất hay: tuần dưỡng. Không phải là thuần dưỡng mà là tuần dưỡng, tuần dưỡng hay lắm, người lớn và trẻ con hãy tuần dưỡng nhau.

– Còn trẻ con, chúng có phải làm gì không?

Có chứ. Ông vua trên hành tinh số một dạy tôi: mình chỉ nên đòi ở mỗi người cái mà người đó cho được. Có cha mẹ chỉ cho được chừng đó thôi. Vì cha mẹ cũng từng là trẻ con, và có khi hồi nhỏ chưa ai từng hỏi họ "vì sao". Có khi họ cũng là một đứa trẻ bị đánh, rồi lớn lên. Có khi họ cũng tìm một cái nhóm "con ghét cha mẹ" nào đó để có thể xả ra hết những buồn bã.

Nhưng nếu một bạn nhỏ bị đánh, bị đau, bị những lời mắng chửi nhọn hơn dao làm cho sợ tới mức không dám về nhà, thì cái ghét đó không phải chuyện cãi nhau nữa. Nó là tiếng chuông báo động. Bạn ấy phải nói với một người lớn khác: cô giáo, bà ngoại, hàng xóm. Đó không phải là mách lẻo. Đó là cứu mình. Và thật buồn khi một đứa nhỏ phải nói nỗi lòng về cha mẹ với người không phải là cha mẹ.

– Cậu có muốn nhắn gì cho những bạn trong nhóm ấy không?

Cảm ơn các bạn vì đã nói ra. Còn ghét là còn muốn được thương.

Cuối cuốn sách dày của ông Dostoevsky, có một anh tên Alexey đứng bên hòn đá, nói với lũ trẻ: chỉ cần giữ được một kỷ niệm đẹp thời thơ ấu thôi, có khi nó cứu cả đời mình. Tôi muốn nói với cha mẹ: hãy cho con mình ít nhất một kỷ niệm như vậy.

Còn với các bạn nhỏ: tôi mong các bạn hãy viết xuống. Không hẳn là viết lên mạng cho đám đông xa lạ, mà viết lên một tờ giấy. Hãy viết một lá thư, nhưng đừng tự tạo áp lực là phải đưa tận tay cho cha mẹ mình, hay phải có trách nhiệm dạy người lớn cách làm người lớn. Có những người lớn đã đóng chặt cửa hành tinh của họ từ lâu, bạn cố đập cửa đôi khi chỉ làm mình đau tay và rướm máu.

Bạn viết xuống, trước hết là để tự cứu lấy mình. Bạn nhớ rễ cây bao báp trên hành tinh của tôi chứ? Nỗi uất ức hay sự tức giận nếu không có chỗ chứa, nó sẽ chui xuống đất, bám rễ sâu và làm nứt vỡ hành tinh bé nhỏ của bạn. Viết ra là một cách "nhổ cỏ bao báp" mỗi sáng. Để dọn dẹp hành tinh của bạn. Để những chiếc gai nhọn của sự thù ghét không đâm rách trái tim bạn.

Nếu một ngày nào đó bạn thấy đủ an toàn, và thấy người lớn kia đã chịu hé cửa, hãy gửi nó đi. Còn nếu không, hãy cứ gấp lá thư ấy lại, vẽ thêm một bức tranh, cất nó dưới một chiếc chụp kính. Bạn phải tự bảo vệ sự trong trẻo và bông hồng bên trong mình trước đã, cho đến khi bạn đủ lớn để tự do bay sang những hành tinh khác, hoặc cho đến khi gặp được một người chịu kiên nhẫn "tuần dưỡng" bạn.

– Giờ cậu sẽ đi đâu?

Về với bông hồng của tôi. Lần này tôi sẽ hỏi nàng lại từ đầu. Và tôi sẽ nghe nàng từ đầu. Tôi và nàng sẽ lại tuần dưỡng.