Haruki Murakami nói "tuần hoàn tinh thần" của mình tốt lên nhiều nhờ giữ cân bằng giữa dịch và viết; dịch là cửa sổ mở ra bên ngoài, và điều ông sợ nhất với tư cách người sáng tạo là đóng khung trong một hệ thống cố định.
Nếu Kim Dung rèn nghề viết từ tòa soạn thì Haruki Murakami rèn từ quầy bar. Nếu Kim Dung chưa hề nghĩ mình sẽ trở thành tiểu thuyết gia thì Murakami thậm chí còn chưa từng nghĩ mình sẽ trở thành người viết trước năm ba mươi.
Là con một của cặp vợ chồng giáo viên dạy văn học Nhật, văn chương với Haruki Murakami là một sở thích nhiều hơn là định hướng nghề nghiệp. Ông chọn theo học khoa kịch nghệ Đại học Waseda, thành hôn luôn với cô bạn cùng trường Yoko ngay khi còn đi học. Nếu một người Nhật thường sẽ tốt nghiệp, đi làm, lập gia đình thì Murakami lập gia đình, đi làm rồi mới tốt nghiệp.
Hai vợ chồng trẻ mở một quán cà phê kiêm bar nhạc jazz nhỏ tên Peter Cat ở Kokubunji. Để mở được quán, họ đã làm nhiều việc cùng lúc và vay nhiều khoản từ ngân hàng tới bạn bè. Khi quán dần có khách thì chủ nhà sửa lại toà nhà, họ phải dời quán về Sendagaya. Chỗ mới gần trung tâm hơn, rộng hơn, đủ để đặt một cây đại dương cầm, và do đó... nợ nhiều hơn. Những năm tháng ấy, Murakami đứng quầy, rửa ly, pha nước, chọn đĩa, mỗi ngày hút sáu mươi điếu thuốc. Nhưng ông không phàn nàn gì, Murakami nói ông không hợp với đời sống của một công chức, sáng vác ô đi tối vác về và thấy đời là một chuỗi ngày chấm công. Ông tin bar nhạc jazz chính là chân ái đời mình.
Cho đến một buổi chiều đầy nắng.
Ngày 1 tháng 4 năm 1978, Murakami đến cổ vũ đội bóng chày yêu thích Yakult Swallows đánh trận mở màn mùa giải ở sân Jingu Tokyo. Yakult là đội yếu, ít tiền, không ngôi sao và khán giả cũng thưa. Chỗ khán đài Murakami ngồi không có ghế mà chỉ là một bãi cỏ dốc. Murakami nằm trên đó, trên tay là lon bia.
Người đánh quả bóng mở màn cho Yakult là một ngoại binh người Mỹ Dave Hilton. Khi quả bóng bay lên, một ý nghĩ "rơi xuống từ trên trời" và ông chụp lấy: mình có thể viết tiểu thuyết. Murakami gọi đó là "thiên khải" và nói đời mình đã hoàn toàn thay đổi từ khoảnh khắc ấy. Năm ấy ông 29 tuổi.
Và ông đáp lại tiếng gọi ấy một cách triệt để và quyết liệt. Khi quán bar đóng cửa, ông ngồi vào bàn bếp và viết cho đến khi trời rạng, vì đó là quãng thời gian rảnh duy nhất trong ngày. Bản nháp đầu tiên của Lắng nghe gió hát được hoàn thành trong sáu tháng, đúng vào lúc mùa giải bóng chày kết thúc và Yakult đã lên ngôi vô địch trong một mùa giải thần kỳ.
Đọc lại bản thảo được viết bằng bút máy trên giấy kẻ ô, Murakami thấy nhạt và không thuyết phục. Ông tự hỏi cái màn "thiên khải" kia có phải chỉ là một màn chơi khăm của số phận không. Nhưng ông không bỏ cuộc. Lôi cái máy chữ Olivetti cũ ra, ông viết lại chương khởi đầu bằng tiếng Anh. Vốn tiếng Anh có hạn buộc ông phải viết những câu ngắn, giản dị, chọn chữ ít nhưng trúng và gọn. Rồi ông dịch chương ấy ngược lại tiếng Nhật. Kết quả là một thứ tiếng Nhật "trung tính", không màu mè và thoát khỏi lối văn chương truyền thống mà ông cảm thấy gò bó. Ý tưởng này thì không từ trên trời rơi xuống, ông dẫn Agota Kristof, nhà văn người Hungary đã viết bằng tiếng Pháp không phải tiếng mẹ đẻ nên tạo ra được một nhịp điệu khác lạ. Kỹ thuật ở đây là đặt mình vào một giới hạn, buộc câu văn phải tiết chế.
Ông gửi bản thảo cho tạp chí Gunzo rồi gần như quên bẵng. Một sáng chủ nhật mùa xuân 1979, ngay sau sinh nhật tuổi 30, biên tập viên Gunzo gọi điện báo ông vào chung khảo giải Tác giả mới, cùng bốn người khác. Ông báo tin này cho vợ. Khi hai người đang đi dạo gần một trường tiểu học, ông nhìn thấy một con bồ câu đưa thư gãy cánh, có vòng kim loại ở chân. Trên đường mang nó tới đồn cảnh sát Aoyama-Omotesando, ông biết chắc chắn mình sẽ được giải và sẽ trở thành nhà văn. Lắng nghe gió hát quả nhiên đoạt giải Gunzo năm 1979. Ông viết tiếp Pinball, 1973 cũng trên bàn bếp và xuất bản vào năm 1980.
Sau khi đã có hai tác phẩm, ông sang quán để trở thành người viết toàn thời gian, dù rất nhiều bạn bè cho đó là một quyết định điên rồ. Nhưng hành động chặt cầu ấy đã đưa Murakami bước sang một chương mới của cuộc đời. Ông dọn nhà về Narashino (tỉnh Chiba), đổi hẳn nếp sống: từ chỗ thức khuya dậy muộn để làm quán, ông chuyển sang ngủ sớm, dậy sớm và bắt đầu sống một đời lành mạnh. Cuốn đầu tiên Murakami viết với tư cách nhà văn toàn thời gian là Cuộc săn cừu hoang (1982). Mùa thu 1982, ở tuổi 33, ông bắt đầu chạy bộ, vì "viết là việc ngồi một chỗ cả ngày và cần một thứ bù lại".
Cũng như Kim Dung, Murakami không có thầy dạy viết trực tiếp. Cha mẹ dạy văn học Nhật, nhưng cậu bé Murakami lại đọc Dostoevsky, Kafka, Flaubert, Dickens, Vonnegut, Brautigan, Kerouac. Thời trung học ở cảng Kobe, cậu mua những cuốn sách tiếng Anh cũ khổ bỏ túi do thủy thủ bán lại và tự học tiếng Anh bằng cách đọc. Cuốn tiếng Anh đầu tiên Murakami đọc trọn là tập truyện trinh thám của Ross Macdonald. Ông từng nói việc học ở trường quá chán. Sách, nhạc, bạn gái (sau là vợ) dạy ông nhiều hơn. Dù đọc sách tiếng Anh từ trung học, điểm thi tiếng Anh của ông vẫn tệ, vì trường dạy để thi chứ không để dùng.
Khi được hỏi ba cuốn sách quan trọng nhất đời mình, ông kể Gatsby vĩ đại, Anh em nhà Karamazov và The Long Goodbye. Còn nếu phải chọn một thì là Gatsby. Ông đọc Gatsby nhiều tới mức gần như thuộc lòng từng đoạn và nói không có Fitzgerald thì không có thứ văn chương ông đang viết.
Nhưng người thầy ông nhắc tới nhiều nhất không phải là nhà văn. Năm 15 tuổi ông xem Art Blakey và ban Jazz Messengers diễn ở Kobe và nghiện jazz từ đó. Trong một tiểu luận trên New York Times năm 2007, ông nói gần như mọi thứ ông biết về viết văn là học từ âm nhạc.
Người ta hay chú ý tới các bản nhạc được nhắc trong truyện Murakami; bài học thật sự nằm ở chỗ ông nghĩ về câu văn như nghĩ về một bản nhạc.
Có một người thầy nữa, qua đường dịch thuật: Raymond Carver. Murakami bắt đầu dịch Carver từ đầu thập niên 1980 và liên tục dịch như bài tập làm văn. Năm 1984 ông sang Mỹ tìm gặp Carver, được thần tượng để thơ tặng nhan đề "The Projectile". Với Murakami, dịch là tháo rời một cỗ máy xem nó hoạt động ra sao.
Năm 2004, trả lời The Paris Review, Murakami mô tả một ngày của mình khi đang viết tiểu thuyết: dậy bốn giờ sáng, làm việc năm đến sáu tiếng; chiều chạy mười cây số hoặc bơi 1.500 mét, có khi cả hai; rồi đọc một chút, nghe nhạc; chín giờ tối đi ngủ. Ngày nào cũng y như vậy. Ông bảo sự lặp lại như một hình thức tự thôi miên, để xuống được tầng sâu hơn của tâm trí. Nhưng để giữ nhịp lặp ấy sáu tháng tới một năm thì cần sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Ông ví viết tiểu thuyết dài với huấn luyện sinh tồn, và nói một câu mà mọi người viết nên dán lên tường: sức khỏe thể chất cần thiết không kém gì nhạy cảm nghệ thuật.
Mười năm sau, trong Novelist as a Vocation (2015), ông kể cụ thể hơn. Khi viết tiểu thuyết, ông tuyệt đối không nhận việc gì khác. Định mức mỗi ngày là mười trang bản thảo, tức khoảng 4.000 chữ Nhật (bản dịch Anh quy ra khoảng 1.600 từ). Hôm nào hứng, viết được hơn, vẫn dừng ở mười trang. Hôm nào đuối, không muốn viết, vẫn mười trang mới nghỉ. Con người xưa kia không thích cuộc đời của một công chức nay làm việc như bấm thẻ chấm công: vào ra đúng giờ để giữ nhịp đều. Mười trang một ngày, ba trăm trang một tháng, 3.600 trang một năm. Ông nói tiểu thuyết là một dự án dài hạn ngốn một lượng năng lượng khổng lồ, nên nếp sinh hoạt cố định là điều kiện sống còn, không có nó sẽ kiệt sức giữa đường.
Novelist as a Vocation mở đầu bằng hình ảnh cái võ đài: thế giới tiểu thuyết là một võ đài đấu vật mở cửa cho bất cứ ai muốn thử; khoảng hở giữa các sợi dây đủ rộng để chui qua. Viết một hai cuốn không khó. Nhưng để trụ lại võ đài thì cần tài năng, nghị lực và may mắn.
Chạy bộ là cách ông trụ lại. Trong Tôi nói gì khi nói về chạy bộ (2007), ông kể bắt đầu chạy từ mùa thu 1982, mỗi năm thu xếp chạy một cuộc marathon, và nói một người chạy tốt và một nhà văn giỏi có quan hệ qua lại với nhau. Ông xếp ba phẩm chất người viết tiểu thuyết cần: tài năng, tập trung và sức bền; hai thứ sau có thể rèn luyện: mỗi ngày một ít, không ngắt quãng, tăng dần cường độ. Nói cách khác, cơ thể và não đều cần tập, cật lực.
Murakami không lập dàn ý, chỉ chờ câu chuyện tới. Bắt đầu bằng vài hình ảnh, rồi tìm cách nối chúng lại với nhau. Ông không biết truyện sẽ kết thúc ra sao, hoàn toàn ứng tác, tức là khác biệt hoàn toàn so với Kim Dung. Kim Dung cần đề cương, đã nhìn thấy đường đi của câu chuyện rồi mới viết dần dưới áp lực ra báo hàng ngày. Murakami viết xong quay lại sửa ngay, theo một quy trình gần như công nghiệp:
Đọc lại quy trình trên thì thấy Murakami dành nhiều thời gian nhất cho việc biên tập. Các biên tập viên của ông rất khổ sở với việc này, có những lần họ sửa xong thấy bản thảo đã tốt lắm rồi nhưng khi trả lại cho ông kiểm tra thì ông lại lôi ra sửa tiếp. Nếu không có deadline, Murakami có thể sửa bản thảo hoài không chán. Rất nhiều lần Murakami nói mình thích sửa hơn viết nháp.
Quan trọng hơn quy trình viết/sửa là triết lý về thời gian đứng sau nó. Ông cho rằng thời gian để bản thảo nằm yên có giá trị không kém thời gian viết, vì chỉ khi tách ra mới nhìn thấy chỗ yếu. Người viết nghiệp dư thường thua ở đúng chỗ này: viết xong là nóng lòng muốn gửi ngay.
Murakami không mang sổ tay. Ông nói mang sổ phiền, và ngờ rằng ghi ra giấy làm mình quên đi. Ông thích ghim các chi tiết đắt giá vào "ngăn kéo cá nhân" có nhãn đơn giản (thời gian, địa điểm, tình huống), rồi để trí nhớ tự chọn lọc tự nhiên. Cái cần nhớ ở lại, cái rơi rụng thì đơn giản là không quan trọng. Chi tiết đáng giữ là loại "khiến ta ngồi thẳng dậy". Ông khuyên người mới: đọc nhiều, chú tâm quan sát người, cảnh, vật, và trữ chúng như vật liệu. Ông từng tưởng mình không có gì để viết, rồi nhận ra những trải nghiệm bình thường có thể tổ hợp lại thành truyện. Cái quán bar mà hàng đêm ông khuấy nước là nơi não bộ bắt đầu khuấy những câu chuyện mà ông không biết.
Nhân vật của Murakami hiếm khi lấy mẫu từ người thật mà nảy ra trong lúc viết. Ông sẽ vào cái "kho lưu trữ" mà "đi chợ", chọn từ cách nhìn, cách ăn, cách nói đến những đặc điểm ngoại hình. Nhiều lúc nhân vật sẽ dẫn ông đi, chỉ cho ông biết mình nên viết gì tiếp theo. Về "sáng tạo", ông đặt ba điều kiện tạo nên một ngòi bút độc đáo:
Ông gợi ý cách để tìm thấy sự độc đáo, khác người: chỉ cần giảm bớt chính mình, dũng cảm vứt đi những thứ dư thừa để cử động tự do, nghe hơi giống... giảm cân.
Còn chuyện lấy cảm hứng thì sao? Murakami có ba cách:
Theo Murakami, cảm hứng tự động sinh ra khi ông dịch. Bên cạnh việc là một cây bút tiểu thuyết khoẻ, ông còn là một dịch giả rất khoẻ: dịch từ 1981, đến 2017 đã có khoảng bảy mươi đầu sách dịch. Ông gọi dịch là việc "gần như thuộc phạm trù sở thích", nhưng cứ nhận mãi. Ông nói "tuần hoàn tinh thần" của mình tốt lên nhiều nhờ giữ cân bằng giữa dịch và viết; dịch là cửa sổ mở ra bên ngoài, và điều ông sợ nhất với tư cách người sáng tạo là đóng khung trong một hệ thống cố định. Dịch Raymond Chandler khiến ông thấy mình "vẫn đang phát triển" như một tiểu thuyết gia. Trong lịch làm việc, dịch là việc ông làm giữa hai cuốn tiểu thuyết, như "khởi động trước khi tập".
Cách ông dịch cũng cho thấy ông nghĩ gì về nghề viết. Phần lớn đời dịch, ông cố vô hình, trung thành với nguyên tác. Gatsby là một trường hợp đặc biệt. Ông tuyên bố từ cuối tuổi ba mươi rằng sẽ dịch khi tròn sáu mươi, bản dịch ra sớm ba năm so với kế hoạch. Cuốn này thì ông không vô hình lắm mà dùng trí tưởng tượng của tiểu thuyết gia ở những "thời khắc chiến lược". Khi gặp đoạn khó, ông tự hỏi Fitzgerald sẽ viết câu này thế nào nếu viết bằng tiếng Nhật, tức lùi lại nhìn toàn cảnh thay vì bám từng chữ. Nhưng ông nói rõ đó không phải dịch thoáng hay thay bằng chữ của mình, chỉ là một phương pháp ông thấy phù hợp với cuốn sách này. Dịch, về căn bản, là hành động tử tế với người đọc.
Tiếp theo cũng là dịch, nhưng là dịch chuyển. Rừng Na Uy, cuốn đưa ông thành hiện tượng, được viết trong một chuyến đi dài ở châu Âu: bắt đầu ở đảo Mykonos cuối tháng 12 năm 1986, viết tiếp ở Sicily, xong ở Rome cuối tháng 3 năm 1987. Ông viết và sửa trong quán cà phê, trên phà, ở phòng chờ sân bay. Biên niên ký chim vặn dây cót viết trong những năm ông ở Princeton và Tufts (1991-1995). Khi không có gì để viết, ông đi.
Tiểu thuyết là nơi ông ứng tác và nghe mình: không dàn ý, không ghi chép, mười trang mỗi sáng, câu chuyện tự dẫn. Phi tiểu thuyết là nơi ông nghe người khác. Sau vụ tấn công bằng khí sarin ở tàu điện ngầm Tokyo (tháng 3 năm 1995), ông bỏ gần trọn năm 1996, từ tháng 1 đến tháng 12, đi phỏng vấn nạn nhân; bản tiếng Nhật Ngầm (Kodansha, 20/3/1997) dựa trên khoảng sáu mươi cuộc phỏng vấn. Phương pháp ngược hẳn với tiểu thuyết: ghi âm, gỡ băng, biên tập, rồi gửi lại bản thảo cho người được phỏng vấn kiểm tra sự thật, họ có quyền cắt những gì không muốn in. Mỗi cuộc phỏng vấn mở đầu bằng những câu hỏi về đời sống người đó, để mỗi người có một "gương mặt" chứ không phải một tập hợp giọng nói không thân thể. Ông muốn kéo ống kính khỏi những kẻ gây án mà báo chí đang dán mắt vào, để nhìn người dân bình thường. Năm sau ông phỏng vấn tiếp các thành viên giáo phái Aum, in thành tập riêng, The Place That Was Promised: Underground 2 (1998). Ở bàn phi tiểu thuyết, kỷ luật không phải là mười trang mỗi ngày, mà là trung thành với người thật và việc thật, kể cả khi họ cắt mất đoạn hay nhất. Đổi thể loại là đổi cách lắng nghe; và khi quay về tiểu thuyết, tai đã khác.
Ông viết hẳn một cuốn sách về chuyện này, Tôi nói gì khi nói về chạy bộ, như đã nói ở trên. Với Murakami, chạy không phải là nghỉ ngơi giữa hai buổi viết mà là một phần của việc viết: những ý nghĩ rời rạc trong lúc chạy, cái mệt đều đặn của cơ thể, và cảm giác về đường dài đều quay lại bàn viết dưới một dạng khác. Chạy là lúc ông không viết mà vẫn đang viết.
Murakami nói mình thành nhà văn vì một cú đánh bóng chày. Nhưng cú đánh chỉ là tiếng gọi lên đường. Những gì còn lại là bốn mươi năm dậy lúc bốn giờ sáng, duy trì kỷ luật tập luyện cho cơ thể và cho não. Cơ thể tập bằng chạy và bơi. Não tập bằng dịch tới dịch lui và viết đi viết lại.