Ye: Đứng trên đỉnh thế giới, rồi tự tay đốt cháy nó

Không một nghệ sĩ đại chúng nào trong thế kỷ 21 sở hữu một biên độ dao động tàn nhẫn như Ye. Ở đỉnh cao, Ye nắm giữ 24 giải Grammy và xây dựng nên Yeezy - một đế chế thời trang từng chạm mốc định giá hơn 4 tỷ USD. Nhưng cũng chính người đàn ông đó đã chứng kiến danh hiệu tỷ phú bốc hơi khi Adidas, Balenciaga và CAA đồng loạt quay lưng.

Công chúng chưa bao giờ xem Ye như một đối tượng giải trí thụ động để tiêu thụ rồi lãng quên. Họ bị mắc kẹt trong một mối quan hệ phức tạp với anh: vừa kinh ngạc trước một tư duy nghệ thuật luôn đi trước thời đại, vừa rùng mình bất lực khi chứng kiến anh tự tay châm ngòi đốt cháy từng chiếc cầu nối duy nhất giữ mình lại với thế giới thực tại.

Giữa sự sùng bái và lòng căm ghét, giữa hào quang kiệt xuất và đống tro tàn của những cuộc tự sát truyền thông, câu hỏi thực sự không còn là Ye đã làm gì - mà là điều gì bên trong bản ngã hỗn loạn ấy đã đẩy anh vào một bi kịch của sự cô độc?

Niềm tin ngoan cố của gã producer mặc áo polo

Mùa hè năm 2002, trong các văn phòng của Roc-A-Fella ở New York, có một chàng trai hai mươi lăm tuổi đi từ phòng này sang phòng khác với chiếc đĩa demo trong tay. Anh gõ cửa, bước vào, bật bản thu của chính mình lên cho bất kỳ ai muốn nghe. Nhưng hầu như không ai thật sự nghe. Coodie và Chike, hai nhà làm phim đi theo anh suốt những ngày ấy, đã giữ lại những thước phim mà hai mươi năm sau mới trở thành bộ tài liệu jeen-yuhs.

Thời điểm đó Kanye West đã có chỗ đứng, nhưng là chỗ đứng của một người… đứng sau. Anh làm beat cho Jay-Z. Những bản sample nhạc soul được tua nhanh, cắt nhỏ, đặt lên giọng ca của The Blueprint chính là thứ giúp nhiều người trong ngành nhớ đến tên anh. Trong con mắt của họ, anh là một producer giỏi, và một producer giỏi thì nên ở yên trong phòng thu. Ý nghĩ rằng anh cầm micro, đứng trước đám đông và rap nghe qua gần như là một ý tưởng tệ hại.

Có nhiều lý do để người ta nghĩ vậy. Hip-hop những năm đầu 2000 là một thế giới có luật chơi ngầm khá nghiêm ngặt. Một rapper đáng tin phải mang theo một lý lịch: khu phố nào, từng bị bắt ra sao, từng nhìn thấy gì trong tuổi thơ và còn sống sót thế nào. Kanye lớn lên ở Chicago trong một gia đình trung lưu, mẹ anh là giáo sư tiếng Anh ở một trường đại học. Anh học dở dang rồi bỏ ngang, và ăn mặc như một sinh viên từ vùng ngoại ô: Áo polo màu nhạt, ba lô đeo hai vai. Nếu có một hình ảnh đối nghịch với "gangsta" thì chính là Kanye West thời kỳ đó.

Điều khiến người ta khó chịu nhất ở anh là không chỉ vẻ ngoài ấy, mà là việc anh hoàn toàn không có ý định ngại ngùng vì nó khi bước chân vào ngành này. Anh mang một thứ niềm tin hoang tưởng đến mức ngoan cố rằng mình sinh ra là để làm những điều vĩ đại. Niềm tin ấy đã ở đó khi anh còn đứng giữa hành lang, tay cầm chiếc đĩa mà chẳng ai muốn dừng lại để nghe.

Hãy nhớ hình ảnh này, vì cả câu chuyện còn lại đều là hệ quả của nó. Cùng một thứ tự tin khiến anh gõ cửa từng phòng năm 2002 cũng là thứ khiến anh, hai mươi năm sau, không thể nghe nổi lời can ngăn của bất kỳ ai.

Tiếng rap qua chiếc hàm kẹp dây thép

Chưa đầy bao lâu sau khi nhận được cái gật đầu từ hãng đĩa, vào đêm 23 tháng 10 năm 2002, Kanye rời một buổi thu muộn ở Los Angeles và ngủ gật khi đang lái xe. Chiếc Lexus của anh lao vào một khúc cua rồi nát bét. Anh sống sót, nhưng xương hàm tan nát.

Với bất kỳ ai, đó là một tai nạn kinh hoàng. Với một người vừa mới thuyết phục được hãng đĩa rằng mình là rapper, nó có thể là dấu chấm hết. Làm sao bạn có thể rap khi hàm bị kẹp chặt bằng dây thép? Điều xảy ra sau đó là một trong những giai thoại được kể lại nhiều nhất của hip-hop, và may mắn là nó đúng: khoảng hai tuần sau khi phẫu thuật, khi hàm vẫn còn bị cố định, Kanye vào phòng thu và thu âm "Through the Wire", một bài rap mà từng chữ phải thoát ra qua kẽ răng.

Điều làm bài hát này đáng nhớ không chỉ là sự gan lì. Anh ta có thể giấu cái hàm gãy đi, tìm lý do hoãn lại, làm lại một bản thu sạch sẽ khi mọi thứ đã lành. Nhưng anh ta chọn không làm vậy. Anh lấy một đoạn sample của Chaka Khan, đẩy giọng cao lên thành một tiếng rên gấp gáp và vui nhộn, rồi để chính tiếng rap méo mó, ngọng nghịu của mình đi cùng nó. Những âm thanh tưởng như méo mó ấy trở thành bản sắc. Câu chuyện về chiếc hàm, thay vì một bi kịch cá nhân, lại trở thành minh chứng rằng anh có thể biến điều tồi tệ nhất xảy đến với mình thành chất liệu sáng tạo.

Đó là chỗ người ta thường dừng lại khi kể về Kanye. Một thiên tài vượt qua nghịch cảnh. Sự ngạo mạn bị người đời cười nhạo khi ấy không phải là căn bệnh vĩ cuồng, mà là lớp giáp sinh tồn bắt buộc. Ye bước qua lằn ranh sinh tử, dùng bộ xương hàm gãy gập để tự tuyên bố điều đó với lịch sử. ếu cái chết còn không thể ngăn anh cất tiếng nói, thì không một hãng đĩa, một nhà phê bình hay một giới hạn xã hội nào có thể cản đường.

Cuộc đại chiến năm 2007 và con đường mới của nhạc rap

The College Dropout ra đời tháng 2 năm 2004 và nhanh chóng được đón nhận như một làn gió mới của làng nhạc rap: một album hip-hop kể về nợ nần, nhà thờ, những người mẹ, cảm giác lạc lõng giữa những người xung quanh, bằng giọng của một chàng trai tự đặt mình ở rìa mọi thứ. Có những đoạn sample soul cũ được cắt và đặt lại rất có hồn, có Chaka Khan, và có cả một bài hát về Chúa mà radio vốn chẳng định phát. Anh vẫn rap về tiền bạc và danh vọng như bất kỳ ai, nhưng lần này người nói là một kẻ chưa chắc mình thuộc về nơi này, và điều ấy nghe thật thà đến mức người ta không cưỡng lại nổi. Năm 2005, album thắng giải Grammy cho Best Rap Album, và gã sinh viên bỏ học trong chiếc áo polo giờ đã là một cái tên không ai coi nhẹ được nữa. Nhưng The College Dropout vẫn nằm trong ranh giới của một thể loại. Những cuộc thử nghiệm lớn hơn, những lần anh dám phá ranh giới ấy, còn nằm phía trước.

Tháng 9 năm 2007, ngành công nghiệp âm nhạc thế giới chứng kiến một trong những trận đại chiến biểu tượng nhất lịch sử đại chúng. Trên trang bìa tạp chí Rolling Stone, hai cái tên đứng cạnh nhau như hai chiến tuyến không thể dung hòa: 50 Cent và Kanye West. Cả hai cùng ấn định ngày phát hành album mới vào đúng 11/9.

Đó không đơn thuần là cuộc đua về con số trên bảng xếp hạng Billboard 200. Đó là một cuộc giao tranh tư tưởng. Một bên là 50 Cent cùng album Curtis - đại diện cho đỉnh cao của kỷ nguyên Gangsta Rap. Thứ âm nhạc cơ bắp, đẫm máu, gai góc và sặc mùi bạo lực đường phố, nơi quyền lực của người đàn ông da đen được đo đếm bằng những vết sẹo và trải nghiệm sinh tồn sau những trận đạn lạc. Đối đầu với tượng đài ấy là Kanye West với Graduation - một gã mặc áo polo trơn, đeo kính cửa sổ shutter shades, mang âm hưởng Synth-pop thập niên 80 cùng thứ nhạc Art-rap pha trộn Stadium Rock và nhạc điện tử Châu Âu. 50 Cent thậm chí còn ngạo mạn tuyên bố trên truyền hình: nếu Graduation bán chạy hơn Curtis, hắn sẽ giải nghệ.

Khi tuần đầu tiên khép lại, con số hạ gục mọi sự hoài nghi: Graduation tẩu tán 957.000 bản, đè bẹp con số 691.000 bản của 50 Cent.

Trước năm 2007, Hip-hop bị thống trị bởi một "hệ giáo điều" khắt khe: Tính chính danh của một rapper phải được đo đếm bằng độ khốc liệt của lý lịch đường phố. Những biểu tượng như 50 Cent hay G-Unit đại diện cho định nghĩa đó. Kanye West bước vào cuộc chơi và châm ngòi cho sự sụp đổ của những hình mẫu ấy. Bằng việc đánh gục 50 Cent trên bảng xếp hạng, Ye chứng minh một điều: Sự chân thật hoàn toàn có thể đến từ những giằng xé nội tâm rất đỗi con người - nỗi sợ thất bại, sự hoài nghi bản thân, hay khao khát được công nhận của một người đàn ông giữa đô thị.

Trong "Stronger", anh lấy sample của Daft Punk và để tiếng synth của châu Âu chảy thẳng qua một bài rap, trước sự ngạc nhiên của những ai nghĩ hai thế giới ấy không nên va chạm. Trong "Flashing Lights", dây đàn bị cắt đứt, giọng bè R&B lơ lửng, và nhịp điện tử rơi xuống như giọt nước trên nền một bài hát về thứ ánh sáng đã bắt đầu làm anh khó chịu. Bìa album là tranh của Takashi Murakami, họa sĩ Nhật vẽ những nhân vật hoạt họa cười toe toét trên nền sặc sỡ. Một nghệ sĩ rap đặt Pop-art lên bìa đĩa - vào thời điểm đó, là hành động kéo nghệ thuật đương đại vào chỗ vốn không dành cho nó.

Về mặt ngôn ngữ kể chuyện, Graduation vận hành như một cuốn phim điện ảnh về bi kịch của kẻ đứng trên đỉnh cao.Album khởi đầu bằng năng lượng phơi phới trong "Good Morning" hay tinh thần tự tin ở "Can't Tell Me Nothing", nhưng càng về sau, những khoảng trầm lặng bắt đầu xuất hiện. Ánh đèn flash của giới truyền thông và sự phức tạp của đời sống đô thị biến "Flashing Lights" thành một nét chấm phá u uẩn, trước khi khép lại nhẹ nhàng bằng "Big Brother" - sự bộc bạch chân thành về những mâu thuẫn, sự ngưỡng mộ và trải nghiệm trưởng thành bên cạnh người đàn anh Jay-Z. West đã tinh tế khắc họa sự nhạy cảm đằng sau sự kiêu hãnh, cho thấy một tâm hồn luôn trăn trở tìm kiếm sự kết nối.

Ở khía cạnh sản xuất, Graduation cho thấy sự sáng tạo mang tính tiên phong. West đã thử nghiệm và căn chỉnh bản thu "Stronger" hàng chục lần qua nhiều kỹ sư âm thanh chỉ để đạt được độ ngân vang trọn vẹn nhất cho không gian trình diễn lớn. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa chất Rap đặc trưng và những giai điệu mang tính đại chúng, anh không chỉ định hình một chuẩn mực mới cho thế hệ "Producer-Rapper" mà còn mở ra chiếc cầu nối đến những thể nghiệm mang tính biểu cảm hơn về sau. Graduation vì thế trở thành một điểm tựa đẹp đẽ, nơi tư duy âm nhạc hiện đại và chiều sâu cảm xúc gặp nhau.

Kiến trúc của sự cô độc

Ye không chỉ nghe thấy âm thanh; bộ óc anh nhìn thấy âm thanh dưới dạng màu sắc, hình khối và kiến trúc. Sự nhạy cảm thị giác này giải thích tại sao anh luôn vượt khỏi khuôn khổ của một Rapper để trở thành một Creative Director. Sự nhạy cảm thị giác cực đoan này chính là chìa khóa giải thích tại sao khung khổ hẹp thòi của một “Rapper” không bao giờ chứa nổi tham vọng của Ye. Anh không chỉ sáng tác nhạc để nghe; anh tạo dựng những thế giới quan để con người bước vào, va chạm và bị nuốt chửng.

Ở mảng thời trang, Ye nhìn thấy vẻ đẹp ở những nơi số đông chối bỏ. Sự nhạy cảm của anh chấn động trước những tông màu đất trầm lắng, những viền vải xơ, sự sờn xước của chất liệu và những phom dáng giấu mình trong sự oversized nguyên sơ.

Ye biến dòng sản phẩm Yeezy không đơn thuần thành trang phục, mà thành những tác phẩm điêu khắc mang tính ứng dụng. Chiếc Yeezy Boost 350 với đường cong tối giản liền khối hay chiếc Foam Runner mang phom dáng siêu thực như sinh vật đến từ tương lai đã đập tan các cấu trúc giày thể thao truyền thống. Anh buộc ngành công nghiệp xa xỉ phải cúi đầu trước ngôn ngữ thiết kế streetwear, kiến tạo nên một đế chế trị giá hàng tỷ đô la và thay đổi vĩnh viễn tư duy ăn mặc của cả một thế hệ toàn cầu.

Sự nhạy cảm không gian của Ye nhận ra một quy luật khắc nghiệt: âm nhạc sẽ bị triệt tiêu sức nặng nếu nó bị ném vào một khung cảnh vô hồn. Sân khấu trong vũ trụ của Ye chưa bao giờ là nơi nghệ sĩ phô diễn kỹ năng thuần túy, mà là những phòng thí nghiệm tâm lý, nơi hình khối, ánh sáng và khoảng không được thiết kế để trực tiếp "bóp nghẹt" cảm xúc của người xem.

Từ Saint Pablo Tour năm 2016, Ye đã đập tan hoàn toàn khái niệm sân khấu cố định truyền thống bằng việc dựng một mặt sàn viền đèn LED lơ lửng, chao đảo ngay trên đầu đám đông như một phi thuyền cô độc giữa không gian tối thẫm. Bên dưới là biển người ngước nhìn trong cuồng nhiệt, còn bên trên là một thiên tài trần trụi gào xé giữa khoảng không - một thiết kế bắt khán giả phải nếm trải chính trạng thái tâm lý của anh: sự ngạo mạn tột đỉnh đứng trên tất cả, nhưng đồng thời là nỗi chới với trần trụi khi không có lấy một điểm tựa dưới chân.

Đến các đêm Donda Listening Party năm 2021, tư duy ấy lại đạt đến một tầng bậc khác của sự tối giản đầy ám ảnh. Giữa lòng chảo mênh mông của sân vận động Mercedes-Benz, Ye không dựng những đại cảnh phô trương mà thu mình vào một căn phòng tối giản màu trắng với duy nhất chiếc đệm đơn sơ, hoặc đứng trần trọi dưới ánh sáng của một quả cầu phát sáng khổng lồ chiếu thẳng từ trên cao xuống. Để công chúng chạm vào nỗi đau mất mẹ và sự tan vỡ nội tâm sau vô số biến cố, Ye chọn một cách thức tàn nhẫn: anh bắt hàng vạn con người phải nín thở quan sát anh - một chấm nhỏ bé, yếu ớt và kiệt cùng đang loay hoay giữa khoảng trống hư vô vô tận.

Tình yêu của Ye dành cho bộ phim anime kinh điển Akira (1988) của đạo diễn Katsuhiro Otomo đã đạt đến đỉnh cao thị giác khi anh cùng giám đốc sáng tạo Aus Taylor giới thiệu cấu trúc sân khấu Quả Địa Cầu. Thay vì dựng bối cảnh chiều ngang quen thuộc tại các vận động hội khổng lồ như SoFi Stadium, Ye đặt ở trung tâm một bán cầu phát sáng cao hơn 15m, mô phỏng quả địa cầu nguyên khối giữa làn sương mù dày đặc.

Cấu trúc hình cầu này lấy cảm hứng trực tiếp từ vụ nổ năng lượng hạt nhân mở đầu tác phẩm Akira - một biểu tượng cho sự hủy diệt và tái sinh. Trong bộ trang phục tối giản che kín người, Ye đứng độc hành trên đỉnh quả cầu phát sáng, xung quanh là biển sương mù bao phủ toàn bộ không gian xung quanh. Bằng việc triệt hạ hoàn toàn hệ thống đèn nháy nhiều màu sắc kiểu giải trí thương mại thông thường, anh cưỡng đoạt thị giác của người xem, bắt họ bước vào một thế giới mang tính giả tưởng. Hình ảnh một gã ngạo mạn đứng chới với trên đỉnh hành tinh thu nhỏ khắc họa một ẩn dụ thị giác vừa ngộp thở vừa cay đắng: đỉnh cao của sáng tạo cũng chính là sự cô độc tuyệt đối của người đứng đầu.

Tư duy không gian ấy chưa bao giờ dừng lại ở những chiêu trò thị giác hời hợt. Đó là sự kéo dài tự nhiên của một bộ óc siêu nhạy cảm, nơi âm thanh, kiến trúc và ánh sáng hợp nhất để phục vụ cho một mục đích duy nhất: ép toàn bộ thế giới phải cảm nhận chính xác độ sâu của nỗi cô đơn và sự hỗn loạn bên trong tâm trí anh.

Lạc lối

Mọi thiên tài đều mang trong mình một cấu trúc tâm lý mong manh, và với Kanye West, "chiếc phanh tâm lý" duy nhất giữ anh lại trước bờ vực tha hóa chính là người mẹ - Donda West. Tháng 11 năm 2007, bà đột ngột qua đời. Cái chết ấy là khoảnh khắc chiếc cốc tâm linh của Ye vỡ tan thành ngàn mảnh. Mất đi gốc rễ bình yên duy nhất, Ye bị đẩy vào nỗi cô đơn nguyên thủy, nơi mọi vinh quang hay tiền tài đều trở nên vô nghĩa.

Trong vũ trụ của Kanye West, Donda West không chỉ là người mẹ, mà là mỏ neo tâm lý duy nhất giữ cho thiên tài dị biệt của anh không rơi khỏi quỹ đạo.

Khi cả ngành âm nhạc ngoảnh mặt vì Ye không thuộc về bất kỳ khuôn mẫu Hip-hop nào, bà Donda - khi đó là Trưởng khoa Tiếng Anh tại Đại học Bang Chicago - chưa một giây nào mất niềm tin vào con trai của mình. Bà trở thành người quản lý đầu tiên, dạy anh tư duy ngôn ngữ lẫn phẩm giá tự do.

Tình cảm ấy ghi dấu rõ nhất qua hai cột mốc âm nhạc: "Hey Mama" (2005) là lời tri ân ấm áp, hồn nhiên của gã trai trẻ hứa mua nhà cho mẹ khi thành danh; còn "Coldest Winter" (2008) sau cái chết đột ngột của bà lại trần trụi nỗi cô đơn và khoảng trống không thể lấp đầy. Đến năm 2021, anh đặt tên album là Donda và dựng lại căn nhà thơ ấu ngay giữa sân khấu như một cách tưởng nhớ. Mất Donda, Ye mất đi người duy nhất có khả năng nói "Không" và giữ cho cái Tôi của anh không rời khỏi quỹ đạo. Mọi hành vi hoang tưởng hay phẫn nộ sau này đều mang dáng dấp của một đứa trẻ đang gào thét đập phá để thu hút sự chú ý của người mẹ đã không còn trên đời.

Điều xảy ra sau đó có thể nghe thấy rất rõ trong âm nhạc. 808s & Heartbreak, ra mắt năm 2008, gần như chỉ có giọng hát bị chỉnh bằng Auto-Tune, tiếng trống điện tử lạnh và thưa, và những bài hát về mất mát, chia tay, cô đơn. Người ta lúc đó khá bối rối: rapper đâu có hát, và đâu có yếu đuối đến thế ngay trên đĩa? Vài năm sau, khi Drake bắt đầu biến những tâm sự ướt át thành công thức của nhạc đại chúng, khi Kid Cudi hát về trầm cảm bằng giọng thì thầm, khi Frank Ocean và The Weeknd đưa nỗi buồn vào tâm điểm của R&B hiện đại, người ta mới nhận ra 808s chính là bản thiết kế mà tất cả họ đã đi theo, dù họ có thừa nhận hay không.

Tháng 9 năm 2009, trên sân khấu MTV Video Music Awards, Taylor Swift, khi ấy mười chín tuổi, vừa bước lên nhận giải. Kanye cũng bước lên, cầm lấy micro, nói rằng anh rất mừng cho cô, nhưng Beyoncé mới có một trong những video hay nhất mọi thời đại. Cả khán phòng im bặt. Cảnh quay đã trở thành một trong những khoảnh khắc bị nhắc lại nhiều nhất thập kỷ. Tổng thống Barack Obama gọi anh là "gã ngốc" (jackass), truyền thông quay lưng, và công chúng coi anh là kẻ thù số một.

Trong sự nhục nhã trần trụi và tổn thương sâu sắc ấy, Ye chọn cách tự đày ải mình sang Hawaii, tập hợp những bộ óc kiệt xuất nhất ngành âm nhạc (từ Jay-Z, Elton John đến Bon Iver, Pusha T) để bắt đầu một quá trình tự đào sâu vào những góc tối nhất của mình để sáng tạo. Từ đống đổ nát của uy tín cá nhân, anh vắt kiệt sức lực để kiến tạo nên kiệt tác đỉnh cao: My Beautiful Dark Twisted Fantasy (2010). Album nhận điểm tuyệt đối 10/10 vô cùng hiếm hoi từ Pitchfork, trở thành một tượng đài Baroque-rap lộng lẫy, u tối và kiêu hãnh.

"Runaway" là bài hát mà người ta hay dùng để tóm tắt cả album. Đó là lời nâng ly dành cho những kẻ phá hỏng mọi thứ, bài hát mà anh hát với một sự trung thực khó chịu: đây là tôi, tôi biết mình tệ, và tôi không thể ngừng lại sự tồi tệ đó. Đoạn kết kéo dài hơn 3 phút với tiếng hát bị xé rách, bóp méo qua hiệu ứng Auto-tune trên nền nhạc dây da diết chính là khoảnh khắc đắt giá nhất: lời nói của Ye bất lực trong việc truyền tải sự hối hận, chỉ còn lại những tiếng gào xé lòng của một tâm hồn rạn nứt.

Vào thời điểm đó, thế giới sẵn sàng tha thứ cho anh, vì anh đã đưa cho họ một bài hát đẹp đến mức không thể không nghe. Nhìn lại, có thể thấy một quy luật bắt đầu hình thành: mỗi lần anh làm hỏng một điều gì đó trước công chúng, anh lại trả giá bằng một kiệt tác, và công chúng, ở mức độ nào đó, chấp nhận khoản thanh toán ấy. Điều nguy hiểm của quy luật này là nó có thể dạy người ta rằng mọi lỗi lầm đều có thể được chuộc bằng tài năng.

Khi cái tôi mất phanh

Có những giai đoạn trong đời một người có thể được kể bằng ngày tháng, và có những giai đoạn chỉ có thể được kể bằng sự tích tụ. Thập niên 2010 của Kanye thuộc về loại thứ hai. Anh bước vào thời trang, làm việc với Adidas, và dòng giày Yeezy trở thành một hiện tượng thương mại hiếm thấy; năm 2020, Forbes tuyên bố anh là tỷ phú. Đồng thời, anh bắt đầu xuất hiện ở những nơi và nói những điều mà người hâm mộ không biết nên tiếp nhận nó bằng thái độ như thế nào.

Sự đứt gãy hoàn toàn xảy ra khi cuộc hôn nhân với Kim Kardashian sụp đổ vào năm 2021.

Mất đi gia đình, Ye rơi vào trạng thái bế tắc và hoảng loạn tâm lý tột cùng. Anh biến sự hoang tưởng thành một chuỗi khủng bố tinh thần công khai dành cho vợ cũ và gia đình cô. Trên mạng xã hội Instagram và trong các MV ("Eazy"), Ye liên tục đăng tải những dòng trạng thái đe dọa, nhắm trực tiếp vào người tình mới của Kim là Pete Davidson (thậm chí dựng hoạt cảnh đất sét chôn sống Pete). Anh liên tục rình rập, mua nhà đối diện biệt thự của Kim, tung ra những tin nhắn riêng tư nhằm tạo áp lực tâm lý khủng khiếp lên người mẹ của các con mình. Sự phẫn nộ từng là động lực sáng tạo giờ đây biến thành thứ độc tố tàn phá những người anh thương yêu nhất.

Rồi đến mùa thu năm 2022. Sau khi Gap chấm dứt hợp tác từ tháng 9, ngày 3 tháng 10, trong một show thời trang ở Paris, anh xuất hiện cùng những chiếc áo in dòng chữ "White Lives Matter". Vài ngày sau, trong một chương trình podcast và trên mạng xã hội, anh đưa ra những phát ngôn bị chỉ trích rộng rãi là bài Do Thái. Giữa tháng 10, Balenciaga và hãng đại diện CAA cắt quan hệ; ngày 25 tháng 10, Adidas chấm dứt hợp tác, và Forbes tuyên bố anh không còn là tỷ phú. Hàng triệu fan từng coi Ye là "tôn giáo" phải bàng hoàng thừa nhận thần tượng của họ đã bước qua lằn ranh của sự ngạo mạn nghệ thuật để rơi vào đầm lầy của sự hận thù. Hàng loạt quốc gia và chính quyền địa phương (như Anh, Úc, cùng nhiều thành phố lớn tại Châu Âu và Nga) đưa ra tuyên bố cấm hoặc hủy bỏ các đêm diễn của Ye do lo ngại những thông điệp kích động.

Bi kịch càng bùng phát dữ dội khi Ye được chẩn đoán mắc chứng Rối loạn lưỡng cực (Bipolar I Disorder). Não bộ của anh trở thành chiến trường giữa hai trạng thái cực đoan: pha Hưng cảm (Mania) mang lại năng lượng sáng tạo vô biên nhưng đi kèm hoang tưởng vĩ đại (delusions of grandeur), và pha Trầm cảm (Depression) kéo anh xuống hố sâu của sự hoang tưởng bị hại (paranoia). Nỗi đau mất đi điểm tựa cảm xúc, căn bệnh tâm thần bào mòn nhận thức và bộ máy truyền thông tàn nhẫn đã hợp thành một cơn bão hoàn hảo. Ye không chỉ là gã ngạo mạn tự hủy hoại mình; anh là một bi kịch của chính thứ thiên tài và danh vọng mà mình sở hữu.

Tháng 5 năm 2025, Ye phát hành một ca khúc mang tên "Heil Hitler". Các nền tảng lớn gỡ bài hát xuống, và theo nhiều nguồn tin, Úc sau đó hủy visa của anh. Gần một năm sau, khi Wireless Festival ở London công bố anh sẽ là nghệ sĩ headline cho cả ba đêm diễn, phản ứng nổ ra gần như ngay lập tức: các nhà tài trợ lần lượt rút lui, và đến ngày 7 tháng 4 năm 2026, chính phủ Anh thu hồi giấy phép nhập cảnh của anh. Lễ hội bị hủy. Trong một tuyên bố được đưa ra cùng thời điểm, chính anh thừa nhận rằng lời nói thôi chưa đủ, và nói mình mong được trò chuyện với cộng đồng người Do Thái ở Anh.

Ở một nơi khác, anh vẫn làm điều anh làm giỏi nhất. Ngày 1 tháng 4 năm 2026, tại SoFi Stadium ở Los Angeles, anh đứng trên một cấu trúc bán cầu khổng lồ do anh cùng Aus Taylor thiết kế, nơi những hình chiếu biến nó thành một hành tinh khi thì giống Trái Đất, khi thì trừu tượng hơn nhiều. Sau đó, cấu trúc ấy được mang đến Istanbul, nơi hàng trăm nghìn người, khoảng 118.000 theo báo chí Thổ Nhĩ Kỳ, đã lấp đầy sân vận động, giơ đèn điện thoại lên, và hát cùng anh những bài hát từ hơn hai mươi năm trước. Anh đã mở màn bằng "Father" và khép lại bằng "Stronger".

Tôi nghĩ đến hình ảnh ấy khá nhiều: một người đàn ông đứng trên đỉnh một quả cầu phát sáng, bên dưới là cả một sân vận động đang hát những bài hát của anh, trong khi bên ngoài sân vận động, nhiều chính phủ và nhiều cộng đồng khác đã quyết định rằng anh không được phép bước vào đất nước của họ. Cả hai đều là sự thật.

Đó có lẽ là điều khó chịu nhất khi viết về Kanye West. Có một cách kể quen thuộc, trong đó thiên tài và sự tự hủy là hai mặt của một đồng xu, rằng người ta không thể có cái này mà không có cái kia, và rằng khi chiêm ngưỡng kiệt tác, ta phải chấp nhận cái giá. Tôi không tin cách kể ấy hoàn toàn đúng. Nó dễ dãi với người nghệ sĩ và rẻ rúng với những người bị anh làm tổn thương. Những người không có nghĩa vụ phải trả giá cho kiệt tác của người khác.

Ye không phải là nạn nhân hoàn toàn của công chúng; anh là nạn nhân của chính những lựa chọn và cái Tôi không phanh của mình. Công chúng và truyền thông có thể từng vắt kiệt sự hưng cảm của anh để tiêu thụ nghệ thuật, nhưng chính Ye là người đã tự tay châm ngòi đốt cháy ngôi nhà của mình.

Cái tôi đã đưa Kanye từ hành lang Roc-A-Fella năm 2002 đến những sân vận động của năm 2026 là cùng một cái tôi. Nó là thứ khiến anh thu âm với chiếc hàm kẹp thép, là thứ khiến anh thắng 50 Cent bằng chiếc kính shutter shades và một bản synth-pop, là thứ treo cả một sàn diễn lên không trung phía trên đầu khán giả.

Và cũng chính nó đã không thể phân biệt giữa việc dám nghĩ khác và việc đi quá xa, giữa việc phá luật của một ngành nghề và việc xúc phạm những con người cụ thể.

Anh vẫn đứng đó, trên đỉnh quả cầu, ánh sáng chiếu xuống từ khắp mọi hướng. Từ trên cao, một sân vận động đầy người có thể trông giống một vũ trụ đầy sao. Nhưng ở cự ly gần hơn, nó là hàng chục nghìn con người, mỗi người mang theo một lý do riêng để có mặt, và một lý do riêng để không tha thứ.